از امام صادق ( ع ) روايت شده است كه گفت :
« اگر مورچهاى بخواهد خدا را تصور كند ، براى او دو شاخك در نظر مىگيرد » . « 3 » اگر انسان بخواهد ورود در اين ميدان تصور را بر خود قطع كند ، بر او واجب است كه بگويد / 176 سبحان اللَّه - خدا منزه است از اين كه تعريف و توصيف شود » و در حديثى از امام باقر ( ع ) آمده است كه ابن ابى نجران از او دربارهء توحيد پرسش كرد و گفت كه آيا مىتوانم او را به صورت چيزى توهم كنم ؟ در جواب او گفت :
« آرى ، از تصور عقل بيرون است و به حدى محدود نيست ، پس آنچه وهم تو به آن برسد ، بر خلاف آن است ، نه چيزى به او شباهت دارد و نه اوهام به دريافت او توانا است ، چگونه مىتواند خيال و وهم به دريافت او راه يابد كه او بر خلاف چيزى است كه تعقل شود و آنچه به خيال و وهم تصور شود ، تنها به چيزى غير معقول و غير محدود توهم مىشود » . « 4 » و در نتيجه آنچه قابل تصور ما باشد آفريدهء ما است و به ما بازمىگردد ، و تنها چيزى كه از پروردگارمان مىتوانيم بگوييم آن است كه بگوييم او « سبحان اللَّه » است ، و چون چنين بگوييم : اندازهء يك گام به خدا نزديك مىشويم .
در حديثى از امام باقر ( ع ) آمده است كه در جواب كسى كه از او در اين باره پرسش كرده بود كه آيا خدا را مىتوانيم بگوييم كه يك چيز است ؟ گفت :
« آرى ، بدين گونه او را از دو حد بيرون مىكنى : حد تعطيل ، و حد تشبيه » . « 5 » و معنى اعتراف به خدا همين است ، و به همين جهت قرآن بيان خود را با تسبيح آغاز كرده و گفته است :
هامش
( 3 ) - اين حديث بر حسب محتواى آن نقل شده نه به نص آن .
( 4 ) - همان منبع ، ج 3 ، ص 266 .
( 5 ) - همان منبع ، ص 262 .