را حركت داد ، پس چرا بعد از آن مىگويد « ليلا » يعنى اين حادثه شب هنگام اتفاق افتاد در صورتى كه شب بودن زمان حركت در « أسرى » وجود داشته است ؟
ممكن است دليل آن چنين بوده باشد :
اولا : درست است كه أسرى بعبده از رفتن در شب حكايت مىكند ، ولى آيا اين مطلب را نيز براى ما روشن مىكند كه بازگشت نيز در شب صورت گرفته است ، پس كلمهء « ليلا » در اين جا بدان جهت آمده است كه تأكيدى بر آن باشد كه رفتن و بازگشتن هر دو در هنگام شب صورت گرفته است و تأكيدى براى معجزهء إسراء باشد .
ثانيا : امكان آن هست كه اين شكل از بيان تأكيدى براى آن است كه اين حادثهء عجيب در شب اتفاق افتاده كه هنگام سكون و آرامش است ، و كمتر رفت و آمد در آن اتفاق مىافتد ، و سپس اين كه عروج ايمانى بيشتر در شب صورت مىگيرد تا در روز ، و پروردگار ما گفته است :
إِنَّ ناشِئَةَ اللَّيْلِ هِيَ أَشَدُّ وَطْئاً / 178 وَ أَقْوَمُ قِيلًا
- در آغاز شب قدرت عمل كردن بيشتر و به استوارى سخن گفتن بيشتر است » .
اما دربارهء محل شروع اين حركت ميان روايات اختلاف است ، و بعضى گفتهاند كه آن مسجد الحرام بوده ، و بعضى آن را خانهء ام هانى دختر ابو طالب دانستهاند ، ولى مىتوان اين دو را با يكديگر جمع كرد و چنين گفت كه :
رسول ( ص ) در خانهء ام هانى بود و از آنجا به مسجد الحرام رفته و سفر از آنجا به مسجد الاقصى يعنى مسجد دور تر از مسجد الحرام آغاز شده است .
و اما عروج به آسمان از مسجد الاقصى آغاز شد كه پيامبر در آن آيات بزرگ پروردگار خويش را مشاهده كرد ، چه خداوند متعال مىگويد :
لِنُرِيَهُ مِنْ آياتِنا
تا آيات خود را به او بنماييم » و در آيهاى ديگر چنين آمده است :
لَقَدْ رَأى مِنْ آياتِ رَبِّهِ الْكُبْرى
- آيات بزرگ پروردگار خويش را ديد » ، « 6 » ولى آن آيات بزرگ چيست و در كجا قرار دارد ؟
هامش
( 6 ) - سورهء النجم / 18 ؛