زمينه كه اين مظاهر ظهور همان هستند ، روى اين مطلب كه ولو اين كه حمد براى مظاهر واقع مىشود ، حمد مطلق از ما واقع نمىشود و براى مطلق واقع نمىشود ، لكن از باب اين كه تمام اين كثرات مضمحلّ در آن موجود مطلقند باز حمد براى او واقع مىشود .
در نظر كثرت و نظر وحدت فرق مىكند . در نظر كثرت به حسب اين احتمال ثانى ، هيچ حمدى براى وجود مطلق واقع نمىشود ؛ و به نظر اضمحلال كثرات در وحدت ، باز همهء حمدها بر او واقع مىشود .
[
تفاوت معناى همه آيات بنابر احتمالات
] به حسب اين دو احتمال ، آيهء شريفه از اول تا آخر ، معانيش فرق مىكند . به حسب اين كه « حمد » استغراق باشد و كلّ حمد باشد ، و اسم ، اسماى متكثرهء « كلّ موجودٍ اسم » [ باشد ] ، آن وقت « اللَّه » و « رحمان » و « رحيم » كه دربسم اللَّه واقع شده است ، معانيش با « اللَّه » و « رحمان » و « رحيم » به حسب آن احتمال ديگر فرق مىكند .
اسم ، اسم ظاهر است و هر اسمى با اسم ديگر فرق دارد ، و ملاحظهء مرتبهء كثرت است ، در ملاحظهء مرتبهء كثرت ، « اللَّه » كه وصف اين « اسم » است و اسم ، « اسمِ اللَّه » است لكن در مقام كثرات ، در مقام تفصيل ، اين « اللَّه » تجلّى حق تعالى به اسم اعظم است ، تجلّى در موجودات به اسم اعظم [ است ] . « رحمان » تجلّى به رحمانيت است در مقام فعل ، و هكذا « رحيم » .
« رَبِّ الْعالَمِينَ »
و
« إِيَّاكَ نَعْبُدُ »
هم ، همينطور با احتمال ديگر فرق مىكند .
در احتمال ثانى كه حمد ، حمد مطلق باشد ، حمد بدون هيچ قيد باشد ، « اسم » ، « اللَّه » ، « رحمان » ، « رحيم » تا آخر سوره فرق مىكند . آن جا همهء