هامش
وإنّكم لو طلبتم بين جابلق وجابلس رجلًا جدّه رسول اللَّه صلى الله عليه وآله ما وجدتموه غيري وغير أخي الحسين ، وقد علمتم أنّ اللَّه هداكم بجدِّي محمّد صلى الله عليه وآله فأنقذكم به من الضّلالة ، ورفعكم به من الجهالة ، وأعزّكم بعد الذِّلّة ، وكثّركم بعد القلّة ، وإنّ معاوية نازعني حقّاً هو لي دونه فنظرت لصلاح الامّة وقطع الفتنة ، وقد كنتم بايعتموني على أن تسالموا من سالمت وتحاربوا من حاربت ، فرأيت أن أسالم معاوية وأضع الحرب بيني وبينه وقد بايعته ورأيتُ أنّ حقن الدّماء خير من سفكها ، ولم أرد بذلك إلّاصلاحكم وبقائكم « وإن أدْرِي لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَكُم وَمَتاعٌ إلى حِينٍ » » .
حسن عليه السلام بر منبر شد وخداى را سپاس بگفت ورسول را درود فرستاد ، آنگاه فرمود : « اى مردم ! داناترين خردمندان ، پرهيزكارانند واحمقترين مردمان ، فاجران وگناهكارانند . هان اى مردم ! اگر بجوييد مردى را در شرق وغرب جهان كه جدش پيغمبر خدا باشد به دست نتوانيد كرد ، به جز من وبرادرم حسين . دانستهايد كه خداوند به سبب بركت جد من محمد ، شما را از ضلالت برهانيد واز جهالت بجهانيد ، وبعد از ذلت عزيز كرد ، وپس از قلت بسيار فرمود ، همانا معاوية با من طريق مخاصمت ومناجزت گرفت تا خلافت پيغمبر را كه ميراث من است وحق من است ، از من بربايد وفرادست گيرد . من نگران صلاح أمت وقلع فتنه شدم . شما با من بيعت كرديد كه با هر كه صلح كنم ، از در مسالمت باشيد وبا هر كه خصمي آغازم ، طريق مخاصمت گيريد . پشت وروى اين كار را نيك نگريستم ، ودانستم كه مصالحت را بر مقاتلت اختيار كنم نيكوتر باشد ، وحفظ جان ومال مردم ، از خونريزى فاضلتر است ، واز اين عزيمت جز صلاح حال شما وبقاى شما وسود شما نخواستم . »
سپهر ، ناسخ التواريخ امام حسن مجتبى عليه السلام ، 1 / 229 - 230
اكنون بر سر سخن رويم . بعد از ورود به كوفه ، معاوية از حسن عليه السلام خواستار شد كه بر منبر شود وخطبهاى بر مردمان قرائت فرمايد . آن حضرت رضا نمىداد . معاوية اصرار نمود وچنان مىپنداشت كه كلمات آن حضرت مبنى بر تشييد سلطنت وخلافت خواهد بود . بالجملة سريري نصب كردند . حسن عليه السلام بر زبر آن كرسي بنشست .
ثمّ قال : « الحمد للَّهالّذي توحّد في مُلكه وتفرّد في ربوبيّته يؤتى [ . . . ] فاتّبعه لا تأخذه في اللَّه لومة لائم فصلوات اللَّه عليه ورحمته » .
پس از ستايش يزدان به وحدانيت وفردانيت ، مىفرمايد : « سپاس مىگزارم يزدان را كه بزرگوار ساخت به سبب ما ، دينداران شما را ، ونجات داد از شرك متقدمين شما را ومحفوظ داشت جان متأخرين شما را . نعمتهاى ما بر شما از قديم وجديد ، بهترين نعمتهاست ، خواه شكر آن بگذاريد وخواه كفران كنيد . هان اى مردم ! بدانيد كه پروردگار علي عليه السلام داناتر بود به حال أو ، گاهى كه أو را مقبوض داشت . همانا أو را مخصوص فرمود به فضيلتى كه مانند آن نديدهايد . چه بسيار وقت ، أمور أو را ديگرگون ساختيد تا هنگامى كه خداوند أو را بر شما فزونى داد . واگر چند صاحب شما بود ، لكن به حكم خداوند خصم شما گشت . در