آنها طمع كنند و اقدام به حمله نمايند و چون رو در روى يكديگر قرار گرفتند و با يكديگر برخورد كردند ، آن وقت حق تعالى مؤمنين را يارى خواهد كرد و كفار دچار سرنوشت شومى خواهند شد و با دست خويش ، خود را نابود خواهند كرد و ثروتهايشان از دست خواهد رفت و در عين حال اين رو در روئى و نبرد هم خيلى طول نخواهد كشيد ، و اگر مسلمين به نظر مشركين اندك نيايند ، به ضرر مسلمانان تمام خواهد شد ، و اين بر خلاف وعده پيروزى الهى است كه مسلمين با مشت پر و پيروزى جنگ را تمام خواهند كرد .
اين است آن غرض و لطف و عنايت الهى در اين باب .
( 4 ) از فرّاء نقل شده كه او گفته است : معنى « ترونهم مثليهم رأي العين » اينست كه آنان را سه برابر خود مىبينند ، زيرا وقتى مىگوئى كه من مثلا يكهزار درهم دارم و به دو برابر آن هم نيازمندم ، معنىاش اين است كه به سه هزار درهم نياز دارم .
گروهى از نحويين بصره و برخى از كوفيين قول فرّاء را رد كردهاند . مفضل بن سلمة كوفى در كتابش بنام : ضياء القلوب في معاني القرآن ، از فرّاء تبعيت كرده است و گمان نكنم كسى از علماى كوفه آن را پذيرفته باشد ، سواى ابو بكر ابن الانبارى در كتابش موسوم به - مشكل القرآن - كه هم اكنون از آن عقيده منصرف شده است .
در پاسخ فرّاء گفته مىشود كه لازمه يك اعتقاد غلط ، سريان آن بموارد مشابه نيست .
زيرا عقلا مثل شيء عبارت است از چيزى كه با آن شيء مساوى باشد ، و نيز دو مثل را هنگامى تصور مىنمائيم كه دو برابر باشند ، و اگر بنا باشد در بر داشت از معناى ( مثل ) دچار اشتباه و خطا گرديم ، تمام عيارها بهم مىريزد .
علت اين كه فردا دچار اشتباه شده است آنست كه ياران رسول اكرم ( ص ) در جنگ بدر ، سيصد و چهارده نفر بودهاند و عدد مشركين هم نهصد و پنجاه تن ، يعنى سه برابر مسلمانان ، لذا اين اشتباه برايش روى داده ، در صورتى كه اين اشتباه از لحاظ ظاهر و هم از حيث معنى مخدوش مىباشد . از نظر ظاهر و لفظ به اين علت كه يكى به ديگرى بگويد : دارائى من دو برابر دارائى تو مىباشد . حال اگر آن ديگرى مثلا هزار داشته باشد مىفهميم كه آن شخص ، دو هزار دارد نه اين كه سه هزار ، بطورى كه فراء فكر كرده است .
اما از حيث معنى نيز عقيده فرّاء غلط است چون اگر بنا باشد بمقتضاى آيه به نظر فرّاء ، مسلمانان ، مشركين را دو برابر ديدند ، ديگر وجه اعجازى در آيه نخواهد بود ، و مطابق اعتقاد فرّاء ، غلبه قليل بر كثير هم كه وجه امتياز مؤمنين است نيز باطل مىشود ، چون ديگر قليلى در ميان نيست تا غلبه بر كثير باشد .
يادنامه علامه شريف رضى ( فارسى ) — صفحة 84
مساهمون: سيد ابراهيم سيد علوى
ص٨٤