جاحظ از قديميترين نويسندگان و ادباى عرب فصلى از كتاب معروف خود ، البيان و التبيين ، را به اين طبقه اختصاص داده است .
قوّالان با قصهگويان تفاوتى نداشتهاند ، جز اين كه گويا از معلومات كمترى برخوردار بودهاند ، در ضمن سخن گفتن هم جا به جا آواز مىخواندهاند ، از قوالان قرن چهارم مردى معروف به عين الزمان بوده كه سخنان او مورد اعتماد نبوده است . « 67 » بايد دانست كه قوالان مذكور با قول و غزل خوانان صوفيه كه در كتاب اسرار التوحيد و ديگر آثار صوفيه از آنها نام برده شده ، به كلى تفاوت دارند .
از عوامل ديگرى كه موجب اختلاف و نزاع ميان سنى و شيعه مىگرديد ، كتابها و رسالههايى بود كه باعث دشمنى و نزاع ميان طرفين مىگشت ، يكى از معروفترين اين گونه كتابها كتاب عثمانيه جاحظ است كه به احتمالى ، قصه خوانان و قوالان مطالب تحريك آميز آن كتاب و نظائر آن را با بيانى بليغ و مؤثر و محرك براى مردم عامى نقل مىكردهاند و آنها را به جان يكديگر مىانداختهاند .
در قرن چهارم و پنجم
در قرن چهارم و پنجم ، به خصوص در نيمهء دوم قرن چهارم و نيمهء اول قرن پنجم ، رفتار اهل تسنن و شيعه نسبت به يكديگر و روابط آنها با يكديگر ، با مقايسه با زمانهاى قبل و بعد از آن دو قرن به كلى متفاوت بود ، درست است كه در اين دو قرن نيز اختلافاتى ميان سنى و شيعه وجود داشت كه گاهى به زد و خورد هم منجر مىشد اما با شرايطى كه وجود داشت ، و با كم شدن عواملى كه موجب اختلاف مىگرديد ، در بيشتر مواقع روابط دوستانه بود و در مواردى كه زد و خورد به ميان مىآمد ، به موجب تعصبات محلهاى و قومى بود ، همچنين در آن اوقات كه شيعه آشكارا شعائر مذهبى خود را انجام مىدادند ، اهل تسنن همانطور كه گفته خواهد شد ، معارضهء به مثل مىكردند و اگر از اين رهگذر زد و خوردى پيش مىآمد ، جنبهء مذهبى نداشت و مربوط به دستهبنديهاى محلى بود .
رقابت اهل تسنن با شيعه در انجام شعارهاى مذهبى
گفته شد كه از نيمهء دوّم قرن چهارم ، شيعه به طور علنى در روز عاشورا بر امام حسين ( ع ) و اصحاب آن حضرت سوگوارى مىكردند و دسته جمعى در كوچه و بازار به شيون و ندبه مىپرداختند ، و بيشتر از همه اهالى محلهء كرخ بغداد بدين امر اقدام مىنمودند .
هامش
( 67 ) ثعالبى در يتيمة الدهر ج 1 ، ص 206 ، چاپ دمشق .