مردم شام را در مقابل شيعه از يك طرف و در مقابل اقوام غير عرب از طرف ديگر بر مىانگيخت بسيارى از اهل شام هم در آن وقت ، مردمى بودند بى اطلاع و جاهل و طبعا زود باور كه به آسانى سخنى را مىپذيرفتند و در آن مبالغه و تعصب به كار مىبردند . « 59 » از سوى ديگر ، معاويه و خلف او يزيد و بعدا ديگر بنى اميه ( به استثناى عمر بن عبد العزيز ) ، سخت به آزار و شكنجهء شيعه مىپرداختند ، پيشوايان و بزرگان شيعه را به شهادت مىرسانيدند ، روز عاشورا را كه مهمترين روز سوگوارى شيعه است ، عيد مىگرفتند و لباس نو مىپوشيدند و جشن و سرور بر پا مىكردند ، و از هيچ توهين و تهمتى نسبت به شيعه فروگذار نمىكردند ، شيعه نيز ساكت نمىنشستند و به صورتهاى مختلف با بنى اميّه به مبارزه بر مىخواستند و اگر ياراى مبارزهء علنى نداشتند ، در خفا براى بر انداختن بنى اميّه فعاليّت مىكردند ، تا سرانجام امويان را از ميان بردند ، امّا بى آنكه شيعه بخواهد بنى العبّاس روى كار آمدند ، شيعه معتقد بود كه خلافت حق آل على ( ع ) است و بنى العباس مانند بنى اميّه ، به ناحق آن را در دست گرفتهاند و به قول نويسنده تاريخ قديم بخارا چون آل عباس خلافت را در دست گرفتند ، شيعهء آل على ( ع ) از خلافت آنان خرسند نبودند و مىگفتند :
ما از رنج مروانيان اكنون خلاص يافتيم ، ما را رنج آل عباس نمىبايد ، فرزندان پيغمبر ( ص ) بايد كه خليفهء پيغامبر بود . « 60 » دشمنى و ستمى كه عباسيان با آل على ( ع ) و پيروانشان روا مىداشتند ، از دشمنى و ستم امويان كمتر نبود بلكه افزون بود ، اينان نيز مردم را براى آزار رساندن به شيعه و دشمنى با آنان تحريك و ترغيب مىكردند ، در آن وقت كه بيشتر ساكنان سرزمينهاى اسلامى پيرو مذاهب تسنن بودند ، و غالب آنها از عقايد و فقه و حديث شيعه آگاهى نداشتند و پيشوايان شيعه را نمىشناختند ، با تلقينات نادرستى كه به آنها شده بود و با اعمالى كه از اعمال بنى العباس مىديدند ، گاهى پارهاى از آنها ، به دشمنى با شيعه بر ميخاستند و به آزار آنان مىپرداختند و نسبت به امورى كه از نظر شيعه مقدس و محترم بود ، اهانت مىكردند .
2 - تحريكات قصهگويان و قوالان و پارهاى از نويسندگان
گذشته از واعظان كه غالبا از معلومات كافى و عميقى برخوردار بودند ، افراد ديگرى
هامش
( 59 ) مسعودى در بارهء غفلت و بى اطلاعى اهل شام و عراق در آن زمان داستانهاى عجيبى ذكر كرده كه از روى آنها مىتوان دريافت كه آن مردم چرا به آسانى تحت تأثير مكر و فريب معاويه و امثال او قرار مىگرفتند ( به مروج الذهب چاپ لبنان ج 3 ص 32 ، ببعد مراجعه فرمائيد ) .
( 60 ) تاريخ بخارا تأليف ابو بكر نرشخى از آثار نيمهء اول قرن چهارم ، چاپ تهران .