ميان سنى و شيعه گذاشت ، « 73 » به احتمال قوى در اين رقابتها و اختلافات ، دست پنهانى حكام وقت نيز در كار بوده است و قراينى هم در بارهء اقدام فرمانروايان در ايجاد اختلاف به صورتهاى مختلف در دست است از جمله اين كه عضد الدولة ديلمى هرگاه احساس ميكرد ، چند تن از رؤساى قبايل به يكديگر نزديك شدهاند ، به مردى به نام محمد بن احدب كه مىتوانست خط هر كسى را مانند او بنويسد دستور مىداد نامههائى از طرف هر يك از آنها براى ديگرى يا ديگران بنويسد و مضمون نامهها را طورى قرار مىداد كه موجب اختلاف ميان آنان شود . « 74 » مطلبى كه در اين مورد نبايد از نظر دور داشت اين است كه اختلافات و نزاعهايى كه ميان دستهجات و محلههاى مختلف با دستاويز قرار دادن مذهب ، رخ مىداد ، منحصر به سنى و شيعه نبود ، در همان ايام نزاع و زد و خورد ميان شافعيان و حنبليان در بغداد « 75 » و نيز ميان حنبليها و اشاعره در همان شهر و در رى ميان شافعيها و حنفيها رخ مىداده است « 76 » به اين مطلب نيز بايد توجه داشت كه در قرنهاى چهارم و پنجم تعصبات مردم عامى در اختلافات مذهبى راه يافته بوده و از اين رهگذر زد و خوردهاى خونين جريان مىيافته است . از همين بابت بوده كه دستههايى از قبيل فضلى و مرعوشى در بغداد و خوزستان و صدقى و سمكى در سيستان و عروسيه و اهليه در سرخس به وجود آمدند .
فضل و مرعوش دو جوان دونده بودند در بغداد كه هر يك از طلوع آفتاب تا غروب سى و چند فرسنگ مىدويد « 77 » و آن دو به ستور معز الدولهء ديلمى ، مرتب ميان بغداد و اصفهان مىدويدند و نامهها و پيغامهاى او را براى برادرش ركن الدولة مىبردند و جواب مياوردند ، و رفت و برگشتشان هفت يا هشت روز طول مىكشيد . آن دو جوان منشأ تعصباتى قرار گرفتند ، جمعى خود را فضلى و جمعى ديگر خود را مرعوشى خواندند ، و چون فضل سنى مذهب و مرعوش شيعه بود ، دو تعبير فضلى و مرعوشى به مفهوم سنى و شيعه در آمد ، و به تعبير ديگر و به اصطلاح امروزى طرفداران آن دو تن به صورت دو حزب در آمدند كه يكى طرفدار امراى ديلمى بود و ديگرى طرفدار آل عباس ، به تدريج اين طرفدارى به تعصب انجاميد و چون به
هامش
( 73 ) تا سى چهل سال اخير نيز در ايام سوگوارى مخصوصا روز عاشورا ، رقابتهاى محلهاى وجود داشت كه گاهى به تصفيه حساب و زد و خورد هم ميانجاميد .
( 74 ) ابن اثير ج 7 ، ص 106 .
( 75 ) ابن اثير ج 8 ، ص 131 .
( 76 ) ابن الجوزى ج 8 ، ص 163 .
( 77 ) ابن الجوزي ج 6 ، ص 341 .