بسم اللَّه الرحمن الرحيم كتاب « مجاز القرآن » ابو عبيده معمر بن المثنى ، در فرهنگ اسلامى ، اهميت ويژهاى دارد ، زيرا اولا كتاب مزبور ، از كتب اواخر قرن دوم هجرى است و ثانيا ، « مجاز القرآن » يك تفسير لغوى است و شايد بتوان گفت كه نخستين كتابى است كه در اين زمينهها به ما رسيده است .
و چون نويسندهء كتاب ( ابو عبيده ) از بزرگان لغت و ادب قرن دوم هجرى « 1 » است ، بنا بر اين ، كتاب او نيز براى ما مأخذ و مرجعى ارزنده به شمار مىآيد .
ابن نديم در « الفهرست » « 2 » ( مؤلف به سال 377 هجرى ) حدود يك صد و پنجاه كتاب ، براى ابو عبيده بر مىشمارد كه برخى از آنها همچون : مجاز القرآن ، غريب القرآن ، معانى القرآن ، در مسائل قرآنى است ، و متأسفانه تنها كتاب « مجاز القرآن » او به ما رسيده و كتاب موجود هم كه دكتر محمود فؤاد سزگين ، تصحيح كرده و به چاپ رسانيده فقط مطالب تا پايان سورهء كهف ( هجدهمين سوره ) را در بر دارد .
تبحّر ابو عبيده ، در حديث و تفسير و لغت ، از نوشتههايش نمايان است . ابو عبيده در رشتههاى ديگر علوم نيز دستى داشته است ، مسعودى در كتاب با ارزش خود به نام « مروج الذهب » كه در نيمه اول قرن چهارم هجرى ، تأليف كرده ، از كتاب « اخبار الفرس » ابو عبيده اسم مىبرد . « 3 » عنوان كتاب « مجاز القرآن » ابو عبيده ، خواننده را به شك مىاندازد و در به دو امر چنين استنباط مىشود كه « مجاز » در نظر ابو عبيده ، همان چيزى است كه منظور نظر علماى بلاغت
هامش
( 1 ) خطيب بغدادى ، متوفى به سال 463 هجرى ، ابو عبيده را ، علامهء نحو ، مىداند و تاريخ تولدش را سال 110 هجرى ( در همان شبى كه حسن بصرى فوت شده ) و برايش عمر درازى ثبت كرده و سال فوت را 213 هجرى نوشته است .
براى آگاهى بيشتر رجوع شود به : حافظ ابو بكر احمد بن على الخطيب بغدادى ، تاريخ بغداد ، المكتبة السلفية مدينهء منوره در چهارده مجلد ج 13 ص 253 تا 258 .
( 2 ) ر ك : ابو الفرج محمد بن ابى يعقوب اسحق المعروف به وراق ، كتاب الفهرست للنديم تحقيق از : رضا تجدد ص 59 .
( 3 ) ر ك : ابو الحسن على بن حسين مسعودى ، مروج الذهب و معادن الجوهر ، ترجمهء ابو القاسم پاينده ، انتشارات بنگاه ترجمه و نشر كتاب ، چاپ دوم ، 1356 ه . ش ج 1 ص 276 .