است ، در صورتى كه چنين نيست بلكه همانطور كه ابن تيميه « 4 » نيز گفته است ، منظور ابو عبيده از مجاز ، آن چيزى است كه آيه را ، تعبير و تفسير كند .
اين سخن ، تنها از گفتهء ابن تيميه استنباط نمىشود بلكه در بسيارى از صفحات كتاب نيز چنين مفهومى دريافت مىشود . مثلا ابو عبيده ، در مقدمهء كتاب گفته است « 5 » : قرآن ، نام كتاب خداست و هيچ كتاب ديگرى بدين نام خوانده نشده و در علت ناميدن اين كتاب به « قرآن » از آيهء 18 سورهء قيامت ( - 75 ) دليل آورده است :
إِنَّ عَلَيْنا جَمْعَهُ وَ قُرْآنَهُ
سپس ابو عبيده گفته است : مجازه : « تأليف بعضه الى بعض . » در آيهء بعد ، هم كه قرآن گفته است :
فَإِذا قَرَأْناهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ
ابو عبيده گفته است : مجازه : « فاذا الفناه منه شيئا فضممناه اليك فخذ به و اعمل به و ضمه اليك . » ابو عبيده ، اين مفهوم را در مورد آيهء 100 سورهء نحل « 16 »
فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ
تعميم داده و گفته است « 6 » : مجازه : اذا تلوت بعضه فى إثر بعض ، حتى يجتمع و ينضم بعضه الى بعض ، و معناه يصير الى معنى التاليف و الجمع . » تعبير ابو عبيده از كلمهء « مجاز » در كتاب « مجاز القرآن » ، معناى لغوى كلمه است و نه معناى بلاغى آن ، زيرا او در بارهء آيات قرآنى گفته است :
مجاز آن چنين مىشود ، تفسير آن اينست ، معناى آن چنين است .
در واقع به عقيده ابو عبيده ، هر چيز كه بتواند در فهم معانى قرآن و در تعبير كلمات ما را كمك كند و هدايت نمايد و راهى را بنماياند كه بتوان به درك قرآن رسيد ، مجاز است .
در كتاب « مجاز القرآن » ابو عبيده ، عبارت :
هامش
( 4 ) ابن تيميه ، در فصل تقسيم لفظ ، به حقيقت و مجاز گفته است : حقيقت و مجاز از عوارض الفاظ است . از صحابه و تابعين و پيشوايان لغت عربى ، همچون خليل بن احمد و سيبويه و ابو عمرو بن العلاء ، كسى از مجاز ، سخن نگفته است . و اول من عرف انه يتكلم بلفظ المجاز ، ابو عبيده معمر بن المثنى فى كتابه و لكنه لم يعن بالمجاز ما هو قسيم الحقيقة و انما عنى بمجاز الاية ما يعبر به عن الاية . . .
ر ك : شيخ الاسلام ابن تيميه ، الايمان ، تصحيح زكريا على يوسف ، مصر مكتبة انصار السنة المحمدية ، ص 52 .
( 5 ) ر ك : ابو عبيده معمر بن المثنى ، مجاز القرآن ، تحقيق و تعليق از : دكتر محمد فؤاد سزگين ، الطبعة الثانية مكتبة الخانجى دار الفكر 1390 ه - 1970 م ص 1 و 2 .
( 6 ) ر ك : ماخذ پيشين ص 3 .