اگر كسى جاهل به احكام نماز باشد نمازش مجزى نيست و جهل به ركعات نماز ، جهل به احكام آنست ، پس در اين صورت نبايد اتمام به جاى قصر مجزى باشد . سيد مرتضى پاسخ گفته كه : ممكن است حكم ، به سبب جهل تغيير كند هر چند كه جاهل معذور نباشد . « 71 » و شهيد دوم « 72 » هم مىنويسد : كسى كه وظيفهاش قصر بوده و ندانسته تمام بخواند مشهور آنست كه مطلقا اعاده لازم نيست . دليل : صحيحهء محمد بن مسلم است ( كه اشاره شد ) و ابو الصلاح « 73 » و ابن الجنيد « 74 » مخالفاند و گفتهاند : قبل از پايان وقت اعاده لازم است و برخى هم گفتهاند : مطلقا اعاده واجب مىباشد چون زيادت كه با صحت نماز منافات دارد ، تحقق يافته است .
مؤيد اين نظر در مورد جهل ، اشكال سيد رضى ( ره ) است بر برادرش سيد مرتضى مبنى بر اين كه : كسى كه احكام نماز را نداند ، نمازش باطل است و جهل نسبت به اعداد ركعات نماز جهل نسبت به احكام آنست . پس نبايد مجزى باشد . سيد مرتضى در پاسخ گفته است :
ممكن است حكم به سبب جهل تغيير كند هر چند كه جاهل معذور نباشد .
و خلاصهء جواب بر مىگردد به نص ( روايت محمد بن مسلم ) كه دليل بر عذر جاهل است و قول به آن متعين مىباشد . « 75 » بنا بر اين ، گفتگوئى كه ميان سيد رضى و برادرش سيد مرتضى رد و بدل شده و ظاهرا با پاسخ فوق الذكر علم الهدى ، بحث پايان يافته ، يكى از نشانهاى دقت نظر شريف رضى در فقه است كه لو لا النص در همين مسئله ، حق با شريف رضى بوده است كه در صورت جهل نيز نماز مىبايستى ، اعاده شود پس عمده دليل ، همان نص و روايت محمد بن مسلم است مع ذلك به نظر ما سخن سيد مرتضى كه « گاهى جهل سبب تغيير حكم مىشود هر چند كه جاهل معذور نباشد » سخنى است مبهم زيرا دليل عدم لزوم اعاده نماز همين نص است و سخن كلى علم الهدى ره كه جهل موجب تغيير حكم مىشود بدون ذكر شاهد ، حجتى را
هامش
( 71 ) ذكرى ، شهيد اول ، مطلب سوم در احكام قصر ، مسئله يك ، 259 ، افست از چاپ سنگى ، بصيرتى ، قم .
( 72 ) زين الدين على بن احمد مشهور به شهيد ثانى از مفاخر و اعيان علماى اماميه و اكابر فقهاى اثنى عشريه ، او بسال 965 در مسجد الحرام پس از نماز عصر دستگير و همان سال بدست متعصبين به قتل رسيد . ريحانة الأدب 3 ، 286 .
( 73 ) ابو الصلاح تقى متوفى بسال 447 فقيه و محدث ، از اعاظم مشايخ اماميه و اعيان و فقها و متكلمين قرن پنجم بوده است . همان كتاب : 7 ، 161 .
( 74 ) محمد بن احمد بن جنيد بغدادى معروف به إسكافى و مشهور به ابن جنيد متوفى 381 از اعاظم فقهاى اماميه و اكابر علماى دينيه و از مشايخ شيخ مفيد مىباشد ، همان كتاب ، 1 ، 121 .
( 75 ) روض الجنان في شرح إرشاد الأذهان 398 ، چاپ افست مؤسسهء آل البيت لأحيا التراث ، قم .