الباب العاشر فى مكارم الاخلاق و تهذيبها
قال الله تعالى :
ما أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّكَ بِمَجْنُونٍ وَ إِنَّ لَكَ لَأَجْراً غَيْرَ مَمْنُونٍ وَ إِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ .
« 1 » احد بىحد و واحد بىعد و
شرح
( 1 ) - آيات 2 و 3 و 4 سوره مباركه قلم . نيستى تو بنعمت پروردگارت ديوانه و بدرستيكه مر ترا پاداشى است بىمنت و بتحقيق توئى هر آينه برخوى بزرگ
قديم تعالى قسم ياد كرد بنون و قلم و آنچه نويسندگان از فرشتگان مينويسند كه تو كه محمدى ديوانه نئى ردا عليهم حيث قالوا( مُعَلَّمٌ مَجْنُونٌ )و قوله( بِنِعْمَةِ رَبِّكَ ) *گفتند مراد به اين نعمت نبوت است يعنى نبوت ربك يعنى تو به نبوت ديوانه نباشى ، و خداى تعالى بر او نعمت كرده است بنبوت ، و قيل : بعصمة ربك و قيل :
به حمد ربك . و گفتند مراد آنست ما انت بمجنون و النعمه فى ذلك لربك چنان كه ( سبحانك اللهم بحمدك ) اى الحمد لك . قولى ديگر آنست كه ما انت مع نعمة ربك بمجنون يعنى با انكه ديوانگى نعمت است از خداى تعالى از آنجا كه مصلحت است و اعتبار در دين و بر آن اغراض بسيار است با اينكه تعلق دارد بجنون تو ديوانه نئى يعنى با اينكه ديوانگى عيب نيست و از خداى نعمتى است تو ديوانه نئى( وَ إِنَّ لَكَ لَأَجْراً غَيْرَ مَمْنُونٍ )و ترا مزدى خواهد بودن ناكاسته نامنقطع من قولهم حبل ممنون اين منقطع غير متين( وَ إِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ )تو بر دين بزرگوارى ، عبد الله عباس گفت و مجاهد اى على دين عظيم تو بر دين بزرگوارى . حسن گفت خلق رسول آداب قرآن بود . و عايشه را پرسيدند از خلق رسول ( ص ) گفت خلق او قرآن بود .
قتاده گفت خلق او اوامر و نواهى خداى را كار بستن و اجتناب كردن بود جنيد گفت خلق او براى آن عظيم خواند كه او را هيچ همت نبود جز خداى تعالى .
واسطى گفت براى انكه همه عالم بخداى تعالى بداد . و گفتند براى انكه او بخلق نيكو با ايشان معايشه كرد و دل از ايشان ببريد به ظاهر با خلق بود و به باطن با حق و بعضى از حكما گفتند در وصايت كسى را : عليك بالخلق مع الخلق و الصدق مع الحق . گفت خلقت بايد با خلقان بود و صدقت با خداى تعالى و گفتند براى انكه مؤدب باشد با ادب خداى تعالى فى قوله( خُذِ الْعَفْوَ وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَگفتند براى آن خلق او را عظيم خواند كه كائنات در چشم او حقير آمد چون شب معراج بر او عرض كردند هيچ ننگريد فى قوله( ما زاغَ الْبَصَرُ وَ ما طَغى )و گفتند براى انكه جامع بود مكارم اخلاق را ( نقل باختصار از تفسير ابو الفتوح رازى )