انوار معرفت بارى غايت كمال را حاوى گردذ و ارسطاطاليس مىگويذ الحكمة اس الممدوحات و كفاها فضلا ان الجهل ضدها .
معنى آنست كى حكمت اساس جمله فضائل ستوذه است و او را از ستايش اين قدر كفايتست كى جهل ضد اوست چنانك جمع آب و آتش در يك مكان بر عقل متعذرست همچنان جمع حكمت و جهل در يك نفس متعذرست و گفتهاند نزلت الحكمة على ادمغة يونان و السنة العرب و ايدى الصين و قلوب فارس . معنى آنست كى چون حكمت از مدارج ملكوت قصد مركز [ 21 ] زمين كرد در چهار مرحله مستقر ساخت و در چهار منزل متوطن شذ در دماغ اهل يونان و زبان اهل عرب و دست اهل چين و دل اهل پارس و حكما گفتهاند اجناس الفضائل اربعه الحكمة و الشجاعة و العفة و العدالة و اضدادها اربعة الجهل و الجبن و الشره و الجور . انواع فضائل جمله در تحت اين چهار جنس داخلست و انواع رذائل جمله در ضمن اضداد آن حاصل . پس در سايه رايت حكمت از اعلام فضائل پنج علمست : ذكا ، ذكر ، تعقل ، صفاء ذهن ، سهولت تعلم . ذكا سرعت انقداح [ 22 ] نتائجست و ذكر ثبات صورت آنچ عقل يا وهم آن را ملخص گردانذ . تعقل موافقت نموذن نفس است از روى فحص در استخراج مطلوب . صفاء ذهن تأمل كردن نفس است در لوازم مقدمات سهولت تعلم تيزى فهمست در ادراك امور نظرى .
حكايت : آوردهاند كى وقتى بازرگانى بوذ كى اثقال احمال او جرم زمين را گرانبار كرده بوذ و اوقار « 12 » اموال او گاوماهى را بىطاقت گردانيذه از شهرى بطريق تجارت روى بشهرى ديگر نهاذه بوذ و از طرفى بر سبيل مرابحت قصد طرفى ديگر كرده . در اثناء فراسخ و اوساط مخارم « 13 » حكيمى كى اگر قس ساعده « 14 »
شرح
( 12 ) - اوقار : جمع وقر ( بالكسر ) بار گران ( انندراج )
( 13 ) - مخارم : راهها در زمين درشت ( انندراج )
( 14 ) - قس ساعده : قس ابن ساعدة بن جذامة بن زفر بن اياد بن نزار بن خطيبه بليغ عرب و قاضى عصر خود و اسقف نجران بود ابو على ابن سكن و ابن شاهين و عبدان مروزى و ابو موسى وى را در زمره صحابيان قلمداد كردهاند . ابو حاتم سجستانى وى را از سالمندان دانسته و گويد وى 380 سال عمر داشت . گويند وى نخستين عربى است كه تكيه بر عصا يا شمشير خطبه خواند و نخستين كسى است كه در كلام خود ( اما بعد ) گفت و نخستين كسى است كه در نامه خود نوشت ( من فلان الى فلان ) وى بر قيصر روم وارد ميشد و مورد احترام قرار ميگرفت تا قبل از بعثت پيغمبر حيات داشته و آن حضرت او را ديده است و پس از مرگ وى ( 23 سال قبل از هجرت ) درباره او از پيغمبر پرسيدند گفت ( يحشر امة واحده ) - الاعلام زركلى چاپ دوم جلد 6 ص 39
هامش
[ 21 ] مر : مراكز
[ 22 ] مج - انقلاح