و سوّم « 1 » علم خود است كه مردم بنفس خويش چگونه بايد كه بود .
پس چون حال مردم يا بتنهايى « 2 » خويش بود « 3 » يا بانبازى [ 1 ] ، و انبازى يا بهم خانگان بود يا بهمشهريان « 4 » ، لاجرم علم عملى سه گونه بود : يكى علم تدبير شهر ، ديگر علم تدبير خانه ، و سوّم « 5 » علم تدبير خود .
امّا علم نظرى سه گونه است :
يكى را علم برين [ 2 ] خوانند ، و علم پيشين [ 3 ] ، و علم آنچه سپس طبيعت [ 4 ] است خوانند ، و يكى را علم ميانگين [ 5 ] « 6 » و علم فرهنگ و رياضت خوانند ، و علم تعليمى خوانند ، و يكى را علم طبيعى و علم زيرين [ 6 ] خوانند . و سهاى اين علمها از قبل آنست كه چيزها از سه قسم « 7 » بيرون نهاند « 8 » :
يا هستى ايشان هيچ گونه به اين مايه محسوسات و بآميزش [ 7 ] و جنبش [ 8 ] « 9 »
هامش
( 1 ) شركت .
( 2 ) رك : ص 1 ح 2 .
( 3 ) علم پيشين - علم اولى .
( 4 ) مراد علم ما بعد الطبيعه است . رك : درة التاج بخش 1 ج 1 ص 73 .
( 5 ) علم ميانگين ، علم اوسط : رك : درة التاج بخش 1 ج 1 ص 73 .
( 6 ) علم زيرين - علم اسفل - علم طبيعى . رك : درة التاج بخش 1 ج 1 ص 73 ؛ و رك : دانشنامه ( طبيعى ) ص 1 .
( 7 ) مزج ، امتزاج ، تركيب :مر آميزش گوهران را بگوى * سبب چه كه چندين صور زو بخاست .ناصر خسرو . ( لغتنامهء دهخدا ) .
( 8 ) حركت : « باز هوا برتر از اين دو گوهر ايستاده است كه جوهرى است نرم و شكلپذير به همه شكلى كه اندر او آيد . . . تا هر چه بجنبد اندرين جوهر نرم از نباتى و حيوان . از جنبش باز نماند . » ( زاد المسافرين . ناصر خسرو . ص 120 ) .
( 1 ) مج : سؤم ؛ تم : سيوم .
( 5 ) مج : سؤم ؛ تم : سيوم .
( 2 ) طم : بانتهاى .
( 3 ) طم : - بود .
( 4 ) عس :
بهم شهران ؛ س ، چه : بهم شهر ؛ مج ، تم : بهمشهريان باشد ؛ طم : بهم شهر باشد .
( 6 ) مج ، مك 1 ، س ، چه : ميانگى .
( 7 ) مج ، مك 2 : - قسم .
( 8 ) مج ، مك 2 ، طم : نيند .
( 9 ) مج ، مك 2 ، س ، طم ، چه : گردش .