و ليكن « 1 » تشويش اندر وى « 2 » بيشتر است و موضوع اين علم جسم محسوس است از آن جهت كه اندر جنبش افتد و اندر گردش [ 1 ] ، و ورا « 3 » پارهها و كنارها بسيار است ، و ديگرم [ 2 ] « 4 » علم رياضى است و اندر وى تشويش و اختلاف كم افتد ، زيرا كه از جنبش و گردش دور است و موضوع وى چون بجمله گيرى « چندى » است و چون بتفصيل گيرى « اندازه و شمار » است ، و علم هندسه و علم حساب و علم هيأت عالم و علم موسيقى و علم مناظر [ 3 ] « 5 » و علم اثقال [ 4 ] « 6 » و علم اكر متحرّك [ 5 ] و علم حيل [ 6 ] و هر چه بدين ماند از اوست .
و امّا علم برين ، موضوع وى نه چيزيست جزئى بلكه هستى مطلق است از آن جهت كه وى مطلق است ، و محمولات مسائل وى آن حالها است كه هستى را از قبل خود است و ورا ذاتى است ، چنان كه اندر آموزش
هامش
( 1 ) - تغيير ، استحاله ، انقلاب ( خ ) .
( 2 ) - از : ديگر + ام ( مزيد مؤخر عدد ترتيبى همچون دوم ، سوم . . . ) ( از افادات علامه دهخدا ) .
( 3 ) - جمع منظر ، جاى نظر ، چشم .
( غياث اللغات ) ؛ علم مناظر ، دانشى است كه بدان كيفيت مقدار اشياء بسبب نزديكى و دورى آنها از نظر بيننده شناخته شود . ( اقرب الموارد ) . علم مناظر ، عبارتست از علمى كه از او احوال حاسهء بصر از جهت كيفيت شعور او بمحسوسات او ، معلوم كنند . ( نفايس - الفنون ج 2 ص 170 ) .
( 4 ) - جمع ثقل ( بفتح اول و دوم ) و جمع ثقل ( بكسر اول ) بارهاى - گران ، گرانيها ، بارها ، اسباب ، امتعه ( لغتنامهء دهخدا ) ؛ علم اثقال ، علم جر اثقال . ( درة التاج بخش 1 ج 1 ص 74 ) .
( 5 ) - اكر ( بضم اول و فتح دوم ) جمع كره ، علم اكر بر دو قسم است : اكر متحرك و اكر ساكن ( خ ) و رك : درة التاج بخش 1 ج 1 ص 57 .
( 6 ) - جمع حيله بالكسر ، حذاقت وجودت نظر و قدرت بر تصرف ( منتهى الارب ) ؛ علم حيل عبارتست از معرفت اصولى كه بدان بر اظهار امور غريبه از حركات و آلات قادر باشند . ( نفايس الفنون ج 2 ص 209 ) .
( 1 ) رك : ح
( 2 ) مل : - وى .
( 3 ) مج ، مك 1 : و او را .
( 4 ) صفحهء قبل . ( 4 ) چنين است در ق و مل ، و در ديگر نسخ : ديگر .
( 5 ) مج ، مك 2 ، تم :
مناظره .
( 6 ) طم : انتقال .