و ليكن « 1 » اگر ندهد آن كار كه بهتر است بوى نكرده باشد و آن چيز كه « 2 » تمامتر و اولاتر است نبوده باشد ، و آنجا نقصان « 3 » و كمى باشد . پس هر علّتى كه او را غرض است غرض تمامكنندهء ويست ، و شايد كه علّتى بود كه ذات وى ذاتى بود كه از وى « 4 » معلول لازم آيد نه مر غرضى را كه آن را جويد ، و اين علّت « 5 » و اين كنش برتر از چرا و غرض بود ، و علّت دو گونه بود : يكى بحقيقت بود و يكى بمجاز ، و بمجاز چنان بود كه وى آن « 6 » نكرده بود و ليكن « 7 » كارى كرده بود كه بحاصل شدن وى كاركنندهء ديگر را سامان كار كردى بجاى آمده باشد چنان كه مثلا كسى ستونى از زير سقفى برگيرد گويند : فلان سقف را بيفكند ، و وى نيفكنده « 8 » بود كه افكنندهء سقف آن گرانى است كه اندر وى است و ليكن « 9 » و را آن ستون ، سامان فرو افكندن همىنداد ، پس چون از زير شد گرانى « 10 » كار خويش بكرد « 11 » ؛ و چنان كه گويند سقمونيا [ 1 ] خنكى آورد بدان كه صفرا [ 2 ] « 12 » ببرد
هامش
( 1 ) سقمونيا -Skammonia( يونانى ) « او را به عربى محموده نامند . عصارهء نباتى پر شير است كه شاخهاى بسيار از يك بيخ ميرويد و به قدر سه چهار ذرع بر زمين مىشود و در بعضى مكان گاه باشد كه راست ايستد ظاهرا و با رطوبت چسبنده ، و برگش مثل برگ لبلاب و نرم و سبز و تر و باريكتر از آن و گلش سفيد و مستدير و ميان تهى و ثقيل الرائحة و بيخش سفيد و به قدر زردك عظيم حجم كوتاه و بد بو و پر از
رطوبت و چون ابتدا بيخ او را قطع كرده اطرافش را از خاك خالى كرده برگها فرش كنند رطوبت لبنى او در برگها جمع شده بردارند ، بهترين اوصاف سبك وزن پر سوراخ شبيه باسفنج است كه زود ريزه شود و مايل بكبودى و زردى و سفيدى باشد و محلول او در آب سفيد شود و زبونترين او جرمغانى است كه از بلاد جرامغه خيزد و سياه او قتال است . . . » ( تحفهء حكيم مؤمن ) و رك : قانون ابن سينا . ادويهء مفرده :
سقمونيا ( قانون چاپ 1295 - 96 ص 218 ) .
( 2 ) يكى از اخلاط چهارگانه ، زرداب .
دانشنامهء علائى . علم برين 7
( 1 ) مج ، مك 1 ، چخ : و لكن .
( 7 ) مج ، مك 1 ، چخ : و لكن .
( 9 ) مج ، مك 1 ، چخ : و لكن .
( 2 ) طم : چيزى كه .
( 3 ) مك 2 ، طم : نقصانى .
( 4 ) مك 2 ، طم : ازو .
( 5 ) چخ : علتى .
( 6 ) طم : + كار .
( 8 ) طم : نه افكنده .
( 10 ) مك 2 : گران .
( 11 ) مك 2 : كرد .
( 12 ) مك 2 : صفرا را .