خلاصه آنكه ، آنچه معروف و مورد قبول حكماء الهى در تفسير ارادهء ذاتى و همچنين در تحليل معنى قدرت ذاتى واجب تعالى مىباشد مورد نقد و ردّ حضرت علّامه است .
5 - اثبات ارباب انواع و مثل افلاطونيه كه مورد تمايل اشراقيين و مذهب شيخ اشراق و نيز مختار صدر المتألّهين مىباشد از نظر استاد علّامه مورد نقد و تأمّل است ، زيرا وجود عقول مجرد عرضى همانند وجود عقول مجرد طولى با هيچ مبنائى مباينت ندارد و تشكيك را در سلسلهء عقول عرضيه حل كردهاند ولى محل نظر استاد اين است كه مراد از ارباب انواع پيش حكماء الهى كه آن را به استناد قاعدهء امكان اشرف اثبات كردهاند اين است كه يك سلسله كليات مجرّده كه به وجود خارجى در عالم عقل موجودند از لحاظ ماهيت نوعى همانند فرد موجود مادّى مندرج تحت ماهيت كلى همان فرد موجود مادى هستند و تفاوت ماهوى با فرد مادى ندارند فقط در نحوه وجود خارجى از يكديگر امتياز دارند كه يكى فردى است مادى و ديگرى فردى است مجّرد .
ليكن بايد دقت كرد آيا در جريان قاعدهء امكان اشرف اتحاد ماهيت فرد اخس و فرد اشرف شرط هست يا شرط نيست . اگر اتحاد ماهيت شرط نباشد ، صرف صدق مفهوم كلى بر يك موجود مجرد خارجى دليل برآن نيست كه آن مفهوم ماهيت آن فرد مجرد خارجى است ، گذشته از اينكه اگر اتحاد ماهيت شرط نباشد راهى براى اثبات امكان اشرف وجود ندارد و اگر اتحاد ماهيت شرط باشد احراز آن شرط از كجا ميسر است زيرا چنانچه اشاره شد هرگز صدق يك مفهوم كلى بر يك مصداق خارجى دليل برآن نخواهد بود كه آن مفهوم همانا ماهيت آن مصداق
سيرى در سيره علمى و عملى علامه طباطبايى ( ره ) از نگاه فرزانگان ( فارسى ) — صفحة 533
مساهمون: مراد على شمس
ص٥٣٣