اشترن چنين تصور مىكند كه سازمان مخفىاى كه شرح آن در رسائل آمده ، پندار و خيال و فقط نمايندهء صورتى بوده است كه مؤلفان پيش خود وجود آن را آرزو مىكردهاند .
اشترن همچنين براين عقيده است كه اين مؤلفان هيچ وظيفهاى در تشكيلات دعوت اسماعيلى عصر خود نداشتهاند « 1 » .
اكنون اگر كسى با عقايد و انديشههاى حميد الدين كرمانى آشنا بوده و آثار وى را مورد بررسى قرار داده باشد به خوبى پى مىبرد كه سخن اشترن دربارهى جماعت اخوان الصفا صحت ندارد و دعوى وى در اين باب يك دعوى بىاساس بشمار مىآيد .
برخى براين عقيدهاند كه كار نوشتن رسائل اخوان الصفا ميان سالهاى 350 و 370 ، پيش از تسخير مصر به دست فاطميان ، در سال 358 يا اندكى پس از آن پايان پذيرفته است « 2 » . به اين ترتيب ، مىتوان گفت كه زمان زندگى فيلسوف كرمانى از زمان تأليف رسائل اخوان الصفا خيلى دور نبوده و فاصلهء قابل توجهى در اين ميان ديده نمىشود . در صورتى كه وفات حميد الدين كرمانى در سال 411 هجرى اتفاق افتاده باشد ، مسألهء نزديك بودن زندگى ظاهرى و باطنى وى با جماعت اخوان الصفا به آسانى قابل اثبات مىباشد . شايد اگر اشترن آثار فيلسوف كرمانى را مورد مطالعه و بررسى قرار مىداد ، هرگز ادعا نمىكرد كه مؤلفان « رسائل » هيچ نفوذى در مذهب اسماعيلى عصر خود نداشتهاند ، زيرا همانگونه كه گذشت ، شباهتها و مناسباتى كه در ميان آثار كرمانى و رسائل اخوان الصفا مشاهده مىشود به هيچوجه قابل انكار نيست . درميان حكما و فيلسوفان اسلامى تعداد كسانى كه به فرقهء اسماعيليه وابسته بوده ، و در مكتب فكرى
هامش
( 1 ) - دانشنامهى ايران و اسلام - بنگاه ترجمه و نشر كتاب - جلد 10 صفحه 1355 .
( 2 ) - مرجع سابق - صفحهء 1357 .