زمان عمومى و زمان حركت جوهرى
و قد تبيّن بما تقدّم أوّلا : . . . و هو زمان الحركة الجوهريّة .
و از مطالبى كه بيان شد ، امورى روشن مىگردد :
1 . بدون شك براى هرحركتى ، زمان خاصى وجود دارد كه مقدار آن حركت است و مردم زمان عمومى را كه عبارت است از مقدار حركت روزانه بر اندازهگيرى عمومى حركات و تعيين نسبتها ميان آنها ، تطبيق كردهاند .
( انسانها ، زمان عمومى شبانهروزى را براى تعيين مقدار حركتها و نسبت ميان آنها برگزيدهاند ) ، براى اينكه آن ( زمان عمومى ) نزد آنها معروف و براى تمامشان مشهود است و آن ( زمان عمومى ) را به سالها و ماهها و هفتهها و روزها و ساعتها و دقايق و ثانيهها و غير آنها ( قرنها ) تقسيم كردهاند تا اينكه اندازهگيرى حركات بهوسيله تطبيق حركات بر اقسام زمانى مذكور حاصل آيد .
و زمانى كه در حوادث زمانى ، نزد مثبتين حركت جوهريه ، دخالت دارد ، عبارتست از زمان حركت جوهرى .
ميان اجزاى زمان ، تقدم و تأخر ذاتى حاكم است
و ثانيا : أنّ التقدّم و . . . هو المتقدم و المتوقف هو المتأخر .
2 . بدون شك تقدم و تأخر ميان اجزاى زمان ، ذاتى است ؛ به اين معنا كه وجود زمان ، كه سيال و غير قارّ است ، مقتضى اين است كه اگر تقسيم شود به جزئى كه بر زوالش ، وجود بالفعل جزء ديگر توقف دارد و به جزئى كه مورد اتكاست درمىآيد ، كه مورد اتكا ، همان متقدم و متكى ، همان متأخر است .