ملاصدرا در اين باب مىفرمايد : « و لا فرق بين حصول الاشتداد الكيفى المسمى بالاستحالة و الكمى المسمى بالنموّ و بين حصول الاشتداد الجوهرى المسمى بالتكوّن فى كون كل منهما استكمالا تدريجيا و حركة كمالية فى نحو وجود الشىء . . . فان الاصل فى كل شىء هو وجوده » . « 1 »
دليل ابطال سخن شيخ اشراق كه حركت در كم ، موضوع ندارد
ملا هادى سبزوارى مىفرمايد : چنانكه موضوع حركت كمى ، هيولا است كه در مقادير حركت مىكند ، به اينكه چنانچه هيولا ، بدون صورت جسمى ، تحقق ندارد ، بدون مقدار مّا نيز تحقق ندارد ، زيرا محقق شده است كه تفاوت جسم طبيعى و تعليمى صرفا بهدليل ابهام در اولى و تعين در دومى است ، پس هيولا با مقدار مّا در مقادير معين حركت مىكند و همچنين است در ما نحن فيه . « 2 » ( يعنى موضوع حركت جوهرى ، هيولاست كه در صورت ، حركت مىكند ، به اينكه هيولا بدون صورة مّا تحقق ندارد ، پس هيولا با صورة مّا ، در صورت مخصوص حركت مىكند . به اين ترتيب ، سخن شيخ اشراق باطل است كه حركت در كم ، موضوع ندارد ) .
ملاصدرا در اين مورد مىفرمايد : « فاذا حكمت هذه القاعدة . . . فقد علمت بوجود الحركة فى الكم و ان الموضوع فى النمو و الذبول هو الجسم بما هو جسم نوعى . . . « 3 » ؛ پس وقتى اين قانون را ( كه حركت كمى داراى موضوع است ) حاكم دانستى . . . به وجود حركت در كم ، آگاه مىشوى و اينكه موضوع در نمو و ذبول تنها خود جسم نوعى است . . . » .
هامش
( 1 ) . اسفار ، ج 3 ، ص 86 - 87 .
( 2 ) . شرح المنظومه ، ص 251 - 252 .
( 3 ) . اسفار ، ج 3 ، ص 94 .