فعل ( و بهطور تفصيلى و ) مقرون به داعى و انگيزهء زايد ( بر ذاتش ) وجود دارد ، مانند انسان در افعال اختيارىاش .
تعريف فاعل بالعنايه
السادس : الفاعل بالعناية ، . . . إيجاده على قول المشّائين .
6 . فاعل بالعنايه است و آن ، فاعلى است كه اراده دارد و علم ، سابق بر فعل و زايد بر ذات فاعل است ، كه نفس صورت علمى ، منشأ صدور فعل ، بدون داعى و انگيزهء زايد ( بر ذات ) است ، مانند انسانى كه بر شاخهء بلند واقع است . پس او بهمجرد ( توهم ) سقوط به زمين ، سقوط پيدا مىكند و مانند واجب ( الوجود بالذات ) در ايجادكردن او ( عالم ممكن الوجود را ) بنابر قول مشائين .
تعريف فاعل بالتجلى
السابع : الفاعل بالتجلّى ، و هو . . . فى عين الكشف التفصيلىّ .
7 . فاعل بالتجلى است و آن ، فاعلى است كه فعل و كارى انجام مىدهد ( يعنى ممكن الوجود را بهوجود مىآورد ) و براى او علم سابق تفصيلى به آن ( فعل ) وجود دارد و آن علم سابق ، عين علم اجمالى او به ذاتش مىباشد ، مانند نفس مجرد انسانى ، پس چون آن ( نفس ) ، همان صورت اخير نوع خود است ( حقيقت نوع به فصل اخير آن است . ) ، در عين بساطت خود ، مبدأ جميع كمالات و آثار است .
كه نفس آن آثار و كمالات را در ذات خود ( بهنحو اعلى و اجمال و در عين تفصيل ) دارد و علم حضورى او به ذاتش ، علم به تفاصيل كمالاتش ( هم ) مىباشد ؛ اگر چه برخى از آن كمالات از بعض ديگر متمايز نشده باشند ، مانند واجب تعالى ، بنابر آنچه بحث آن ( در مرحله دوازده ، فصل دوم ) خواهد آمد ، كه علم اجمالى ( به افعالش ) دارد ، در عين اينكه كشف تفصيلى ( به آنها ) است .