ايجاب علت براى ماهيت معلول ، علت و ملاك حاجت ماهيت معلول ( بهعلت ) باشد ، ( باز تقدم وجوب يا ايجاب بر خودشان لازم مىآيد كه عقلا غيرممكن و محال است ) .
چرا تنها امكان ملاك حاجت است ؟
فلم يبق إلّا ان يكون الامكان . . . الحاجة إلّا الماهيّة و إمكانها .
پس ( از آن شقوق ، چيزى ) جز اينكه تنها امكان ، علت حاجت باشد باقى نمىماند ، زيرا در اين سلسلهء متصل و مترتب عقلانى ، قبل از حاجت و احتياج ، چيزى جز ماهيت و امكان آن وجود ندارد .
سه نظريه درمورد ملاك نياز معلول به علت
پس ماحصل سه نظريه وجود دارد : 1 . بهنظر حكما مناط احتياج به علت تنها امكان است ؛ 2 . به اعتقاد گروهى از متكلمان ملاك نياز صرفا حدوث است ؛ 3 . گروهى ديگر از متكلمان معتقدند علت احتياج هم امكان است و هم حدوث ، كه شقوق مختلفى دارند كه بيان شد و آن سه نظريه به قول ملا هادى سبزوارى « استقلالا او شرطا او شطرا » است « 1 » .
دليل ابطال سخن آنها كه ملاك نياز را حدوث زمانى مىدانند
و بذلك يندفع ما احتجّ به بعض . . . بمعنى ارتفاع حاجته بها .
و بهوسيله آن بيان ، احتجاج و دليل بعضى از قائلان ( از متكلمان ) به اينكه علت و ملاك حاجت به علت ، حدوث ( زمانى ) است ، نه امكان ، دفع و باطل مىشود و آن احتجاج اين است كه اگر امكان علت و ملاك نياز باشد ، نه حدوث زمانى ، جايز است
هامش
( 1 ) . همان ، ج 3 ، ص 252 ، پاورقى سبزوارى .