اقامه كرده است كه صدرالمتألهين هردو دليل او را ناتمام دانسته و نقد كرده است « 1 » . فخر رازى نيز طرفدار اين قول است « 2 » .
دليل مصنف بر جنس بودن جوهر : بر جنس بودن جوهر نسبت به اقسام آن دلايلى اقامه گرديده است ، مرحوم مصنف در نهايه يكى از دلايل معروف آن را نقل و نقد كردهاند ، و خود براين مدعا چنين استدلال كردهاند كه ، « ماهيات عرضيه در وجود خارجى خود احتياج به موضوعى دارند كه مستغنى از آنها است ، اين امر مستلزم تحقق ماهيتى است كه در ذات خود بىنياز از آنها و موضوع آنها باشد ( يعنى ويژگى موضوع بودن و بىنياز بودن از عرض ذاتى آن باشد ) ، زيرا در غير اين صورت او نيز در موضوع بودن و بىنياز از عرض بودن ، محتاج به غير است و اين مستلزم تسلسل مىباشد . پس آنچه موضوع عرض است ، بىنياز از عرض بودن ( و وجود لنفسه داشتن ) عين ذات او است ، و حقيقت جوهر نيز همين است ، پس جوهر ذاتى آن موضوع است » .
لكن براين استدلال مىتوان چنين اشكال كرد كه ، نتيجهء اين برهان اين است كه جوهر بودن براى موضوع عرض ، ذاتى آن است و از جانب غيرضميمه و عارض او نمىگردد ، ولى اين خصوصيت اعم از ذاتى باب ايساغوجى و ذاتى باب برهان است و به عبارت ديگر ، مطلب ياد شده با محمولات من صميمه ( خارج محمول ) هم سازگار است ، مانند وصف امكان كه از جانب غير به ماهيت داده نمىشود ، بلكه از ذات آن انتزاع مىگردد ولى ذاتى بهمعناى ايساغوجى نيست « 3 » .
هامش
( 1 ) مدرك قبل ، ص 262 .
( 2 ) دلايل او را صدرالمتألهين در اسفار ، ج 4 ، ص 263 - 253 نقل و نقد كرده است .
( 3 ) تعليقه بر نهاية الحكمه ، شماره ( 118 ) .