اعتبار به شرط لا و لا به شرط در ماده و جنس و صورت و فصل :
اين مطلب را شيخ الرئيس در الهيات شفاء به تفصيل بحث كرده و صدر المتألهين در حواشى خود بر شفاء آن را توضيح داده است و فشردهء آن همان است كه در متن آمده است ، و اينك شرح اين مطلب :
قبلا لازم است يادآور شويم كه اعتبار به شرط لا و لا به شرط ، اختصاص به جنس و فصل و ماده و صورت ندارد ، بلكه در نوع ، عرضى عام ، و عرضى خاص هم جارى مىگردد ، صدرالمتألهين دراينباره چنين مىگويد :
هريك از كليات خمس يعنى جنس ، فصل ، نوع ، عرض خاص و عرض عام كه بر افراد خود حمل مىشوند ، تنها به بعضى اعتبارات به اين نام خوانده مىشوند ، ولى به اعتبار ديگر به نام ماده ، صورت ، موضوع و عرض خوانده مىشوند و قابل حمل نيستند ، معنا و مفهومى كه به يك اعتبار جنس ناميده مىشود و بر نوع حمل مىگردد ، به اعتبار ديگر ، جزء مادى نوع و ماده براى فصل بشمار مىرود .
و آنچه به يكى از دو اعتبار فصل خوانده مىشود و بر افراد نوع حمل مىگردد ، به اعتبار ديگر علت صورى نوع و صورت براى ماده مىباشد و مفهومى كه به يك اعتبار نوع است و بر اشخاص خود حمل مىشود ، به اعتبار ديگر نسبت به تشخصات افراد ، ماده و موضوع مىباشد ، و نيز آن معنايى كه به يك اعتبار عرضى عام و خاص است و نسبت به افراد خود محمول عرضى است ، به اعتبار ديگر عرض ( بدون ياء نسبت ) است و حمل بر افراد نمىشود ، و آن افراد به اين اعتبار موضوع آن مىباشند نه افراد « 1 » .
بههمين جهت محققان ميان عرض و عرضى فرق گذاشتهاند ، آنچه مربوط به كليات خمس است ، عرضى است نه عرض ، زيرا هريك از كليات خمس بر
هامش
( 1 ) الهيات شفاء ، ص 193 .