واسطه ( در ثبوت ) است جزء ماهيت باشد ، زيرا بىنيازى از واسطه در ثبوت درمورد همهء لوازم ماهيت صادق است ، خواه از لوازم بيّنه باشد مانند انقسام أربعه به متساويين ، يا از لوازم غير بيّن باشد مانند مساوى بودن زاويههاى مثلث با دو قائمه ، پس اين دو خاصّه براى ذاتى ، دو خاصّه اضافىاند نه مطلق « 1 » .
حكيم سبزوارى ملاكات ياد شده را در منطق منظومه در دو بيت و در حكمت در يك بيت بيان نموده است و از آنجا كه حفظ مطالب در قالب نظم آسانتر است هردو را يادآور مىشويم :
در منطق مىگويد :
« ذاتى شىء لم يكن معلّلا * و كان ما يسبقه تعقلا »
« و كان ايضا بين الثبوت له * و عرضيه اعرفن مقابله »
ترجمه : ذاتى ماهيت معلل نيست ( واسطهء در ثبوت نياز ندارد )
و تعقل آن بر تعقل ماهيت مقدم است .
و نيز ثبوتش براى ماهيت ، بيّن است ( واسطه در اثبات نياز ندارد ) و عرضى ماهيت را نقطهء مقابل ذاتى بشناس .
و در حكمت مىگويد :
بيّنة ، غنيّة عن السبب * اجزاء ، و سبقها على الكل وجب
ترجمه : اجزاء ماهيت ، بيّن ( بىنياز از واسطه در اثبات ) و بىنياز از سبب ( واسطه در ثبوت ) مىباشند ، و سابق بودن آنها ( در مقام تصور ) بر كل ( ذو الذاتى ) واجب است .
در رابطه با سومين ملاك امتياز كه عمدهترين و بلكه يگانه ملاك امتياز ذاتى از غيرذاتى است ، اشكالى مطرح گرديده و آن اينكه : اجزاء عين كل مىباشند ، در اين صورت تقدم آنها بر كل ، بهمعناى تقدم آنها بر خود خواهد بود و تقدم شىء بر نفس محال است . از اين اشكال دو پاسخ دادهاند :
هامش
( 1 ) شوارق الالهام ، ص 163 .