ترجمه و توضيح :
فصل يازدهم : مقولههاى نسبى
و مقولههاى نسبى عبارتند از : أين و متى و وضع وجده و اضافه و فعل و انفعال .
اما ( مقوله ) أين ، پس آن هيئتى است كه از نسبت شىء به مكان حاصل مىشود .
و اما ( مقوله ) متى پس آن هيئتى است كه از نسبت شىء به زمان حاصل مىشود و بودن شىء در زمان اعمّ است از بودن آن در نفس زمان ، مانند وجود حركات ( كه در نفس زمان واقع مىشوند ) يا بودن آن در طرف زمان كه آن مىباشد ، مانند موجودات آنى الوجود نظير اتصال و انفصال و مماسه و مانند آنها ، ( كه همگى وجودشان در طرف زمان است ، مثلا وقتى اتومبيل از نقطهء « الف » حركت مىكند و در نقطهء « ب » متوقف مىگردد ، مجموع حركت در زمان انجام گرفته است و انفصال از نقطهء « الف » و اتصال به نقطهء « ب » ، كه دو طرف حركت مىباشند ، در طرف زمان يعنى آن واقع شدهاند ) .
و نيز بودن شىء در زمان اعم است از بودن آن در زمان به وجه انطباق ( بر اجزاء زمان ) مانند حركت قطعيه يا نه بر وجه انطباق مانند حركت توسطيه ( فرق ميان حركت قطعيه و توسطيه در مرحله 10 ، فصل 4 خواهد آمد و حاصل آن اين است كه شىء متحرك كه ميان مبدأ و منتهى قرار دارد ، به دو صورت قابل اعتبار است ، يكى اينكه اين شىء پيوسته در حد خاصى قرار دارد كه قبل از آن در آن حد نبود ، و بعد هم در آن حد نخواهد بود ، اين يك حالت بسيط است و به آن حركت توسطيه گويند و ديگرى اينكه اين شىء به اجزاء مسافت نسبتهاى گوناگون دارد و بهگونهاى است كه پيوسته حدى را از قوه به فعل مبدل مىسازد ، و اين اعتبار را