انفعال مانند صلابت و سختى ( جسم كه موجب مقاومت آن در برابر عامل خارجى مىگردد و آن را قوهء طبيعى نامند ) .
و شايسته است كه مطلق استعدادى كه قائم به ماده است ، ( اعم از اينكه شديد باشد يا ضعيف ) « 1 » از اين قسم كيف ( كيف استعدادى ) قلمداد گردد .
و نسبت استعداد به قوهء جوهرى كه همان مادّه ( اولى يا هيولى ) است ، نظير نسبت جسم تعليمى كه فعليت امتداد در جهات سهگانه است به جسم طبيعى است كه در آن امكان امتداد در جهات سهگانه مىباشد . ( و به عبارت ديگر همانگونه كه جهات ثلاث در جسم طبيعى ، نامعين و مبهم است و جسم تعليمى ، همان جهات سهگانه است به صورت خاص و معين ، هيولى نيز قوهء نامعين و مبهم است و استعداد ، قوهء معين و خاص مىباشد ) .
چهارمين قسم از اقسام چهارگانه كيف ، « كيفيات محسوس به حواس پنجگانه ظاهرى » است و اين كيفيات محسوس ، اگر مانند سرخى صورت انسان خجالتزده و زردى رنگ چهرهء انسان ترسناك ، سريع الزوال باشند ، انفعالات ناميده مىشوند و اگر مانند زردى طلا و شيرينى عسل راسخ باشند ، انفعاليات ناميده مىشوند ( قسم اوّل را به اين جهت انفعالات گفتهاند كه چون سريع الزوال هستند .
شباهت زيادى به مقولهء انفعال كه از مقولات نسبيه است دارد و نيز به خاطر اينكه موضوع از آنها بسيار منفعل مىگردد ، و قسم دوم را انفعاليات گويند ؛ زيرا كه حواس از آنها منفعل مىگردند ، و يا آنكه از انفعال حواس حاصل مىشوند « 2 » ) .
و دانشمندان طبيعى امروز در وجود خارجى كيفيات محسوسه بهگونهاى كه در حس مىباشد شك و ترديد نمودهاند و شرح آن در كتابهايشان بيان گرديده است .
هامش
( 1 ) ثم ان الاستعدادات المتوسطة من الكيفيات الاستعداية الا ان الشديدين المذكورين مسمّيان بالقوة و اللاقوة هذا ما عندى . ( حواشى شرح منظومه مقصد 2 ، فريده 3 ، غرر في الكيف ) .
( 2 ) شرح الهداية الاثيرية ، ص 268 . مرحوم سبزوارى مىگويد اين وجه تسميه در هردو قسم موجود است ، لكن براى فرق ميان آندو ، از اسم قسم اول يك حرف ( ياء ) را ساقط كردند تا اين كمى در نام نشانه نقصان و كاستى معناى آن باشد . ( شرح منظومه ، مقصد دوّم ، فريده سوم ، غرر في الكيف ) .