ب : منكران صور نوعيه :
بهطور كلى سه گروه را مىتوان بهعنوان مخالفان نظريه صور نوعيه بشمار آورد :
1 - منكران نظام على و معلولى ( قائلان به ارادهء گزاف ) :
نظريهء صور نوعيه مبتنى بر اصل عليت و معلوليت است و روشنترين و محكمترين دليل طرفداران آن ، برپايهء اصل عليت و سنخيت ميان علت و معلول استوار است ( چنان كه بيان خواهد شد ) بنابراين آنان كه نظام عليت و معلوليت را در جهان خلقت قبول ندارند - اعم از اينكه تفكر مادى داشته باشند يا الهى - مخالف با نظريه صور نوعيه خواهند بود . و بههمين دليل آن گروه از متكلمان اسلامى ( اشاعره ) كه ارادهء گزاف و بىملاك را صحيح مىدانند و ترجيح بلامرجح را ممكن مىشمارند ، مخالف با نظريه صور نوعيه خواهند بود .
و چه زيبا گفته است صدرالمتألهين در اين مقام كه :
« باب اثبات صور نوعيه و بلكه ساير قوى و كيفيات غير محسوسه و حتى محسوسه ، نزد كسانى كه فاعل مختار را كسى مىدانند كه بدون حكمت وداعى اراده مىكند مسدود مىگردد ؛ زيرا با قبول اين ارادهء جزافى نمىتوان بر محسوسات اعتماد كرد و ديگر مجالى در تأمل در مقدمات و نظر در علوم نظرى باقى نمىماند و انسان ايمن از اين نيست كه در او حالت و خصوصيتى بوجود آيد كه شكل منتج را عقيم و عقيم را منتج بداند و اشياء را بر خلاف آنچه هستند ببيند و بشناسد . . . آنان كه به اين رأى ملتزم مىباشند ، راهزنان طريق آخرت بر مسلمين مىباشند و آنان معطّله در دورهء اسلامى هستند كه در رديف سوفسطائيان دورهء يونان قديم قرار دارند » « 1 » .
هامش
( 1 ) اسفار ، ج 5 ، ص 159 - 158 .