عمل زشتى كه خدا از آن نهى كرده ، و انجام هرعمل نيكى كه خدا بدان امر نموده ، داراى مراتبى است . مرتبهاى دارد كه نامش مرتبه حق تقوا است ، و از اين تعبير فهميده مىشود كه تقوا مراتبى پايينتر از اين هم دارد ، پس تقوا كه به وجهى همان عمل صالح است ، مراتب و درجاتى دارد كه بعضى فوق بعض ديگر است . و نيز فرموده :
أَ فَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَ اللَّهِ كَمَنْ باءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ وَ مَأْواهُ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِيرُ ، هُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ اللَّهِ ، وَ اللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ
« 1 » . به طورى كه ملاحظه مىكنيد در اين آيه بيان كرده كه مردم چه صالح و چه طالح ، همگى درجات و مراتبى دارند .
دليل اينكه گفتيم مراد درجات اعمال است جمله آخر آيه است كه مىفرمايد : خدا به آنچه مىكنيد بينا است .
نظير اين آيه كه از نظر خواننده گذشت آيه شريفه :
وَ لِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا وَ لِيُوَفِّيَهُمْ أَعْمالَهُمْ وَ هُمْ لا يُظْلَمُونَ
« 2 » است ، و باز آيه شريفه :
وَ لِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا وَ ما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ
« 3 » است ، و آيات كريمه قرآنى در اين معنا بسيار است ، و در بين آنها آياتى است كه دلالت مىكند بر اينكه درجات بهشت و دركات دوزخ هم ، بر حسب مراتب اعمال و درجات آن است .
اين هم معلوم است كه عمل از هرنوعى كه باشد برخاسته از علم است ، كه آن نيز از اعتقاد مناسب قلبى منشأ مىگيرد ، خداى تعالى هم عليه كفر يهود و فساد باطن مشركين و نفاق منافقين از مسلمانان ، و نيز بر ايمان عدهاى از انبيا و
هامش
( 1 ) . سوره آل عمران : 163 .
( 2 ) . سوره احقاف : 19 .
( 3 ) . سوره انعام : 132 .