حال يا از جهت لفظ ، و يا از حيث معنا ، و بدين جهت است كه فقها گفتهاند :
آيه متشابه آن آيهاى است كه ظاهرش از مراد و معنايش حكايت نكند .
و حقيقت اين سخن اين است كه آيات قرآن از نظر اعتبار بعضى از آنها به وسيله بعضى ديگر سه قسم هستند : يكى محكم على الاطلاق است ، و دوم متشابه على الاطلاق ، و سوم آياتى است كه از جهتى محكم و از جهتى ديگر متشابه است .
پس متشابه فى الجمله سه قسم است : اول متشابه از جهت لفظ فقط ؛ دوم متشابه از جهت معنا فقط ؛ و سوم متشابه از هردو جهت ، و آنكه تنها از جهت لفظ ، متشابه است ، دو قسم است :
1 . آنكه مفردات آن متشابه است ، يا به خاطر اينكه لفظى است ناآشنا و غير مانوس مانند كلمه « أب » و كلمه « يزفون » ، و يا به خاطر اينكه لفظى است داراى چند معنا ، مانند لفظ « يد » و لفظ « عين »
2 . آن متشابهى است كه جملات و تركيبات آن تشابه دارد .
قسم دوم نيز سه نوع است :
1 . آنكه تشابهش از اين جهت ناشى شده باشد كه كلامى است مختصر و بدون توضيح ، مانند آيه :
وَ إِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتامى فَانْكِحُوا ما طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ
« 1 » .
2 . آنكه تشابهش به خاطر بسط و گستردگى كلام باشد ، مانند آيه
لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ
« 2 » ، كه اگر فرموده بود : « ليس مثله شىء » ، معنا براى شنونده
هامش
( 1 ) . سوره نساء : 3 .
( 2 ) . سوره شورى : 11 .