عبارتست از اينكه گوينده چيزى را مىخواهد به مخاطب خود اعلام كند ، چنان كه در خبر دادن اينچنين است ، يا بر او تحميل نمايد چنان كه در انشاء اينچنين است .
به همين جهت بسيار مىشود كه در كلام خداى تعالى كلمه و يا كلمات با قيد « تمام » توصيف شده است مانند آيهء :
« وَ تَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً وَ عَدْلًا لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ )
و آيهء :
« وَ تَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ
3 گوئى ( كلمه ) وقتى از گويندهاش صادر مىشود هنوز ناقص است و هنگامى كامل مىگردد كه لباس عمل بپوشد .
آنگاه به منظور تائيد اين مطلب از آنچه در زبان عربى شايع است استفاده نموده مانند گفتار عمرو بن اطنابه : و قولى كلّما جشأت و جاشت . . . مكانك تحمدى او تستريحى . « 18 »
مراد از قول در گفتار عمر و تلقين نفس به پايدارى و عزم در امور است تا اگر كشته شد از ستايش مردم برخوردار شود و اگر بر دشمن پيروز شد به استراحت بپردازد .
از آنچه گذشت مفسّر چنين نتيجه مىگيرد كه مقصود از ( كلمات ) در آيه مورد بحث امورى است كه ابراهيم بهوسيله آنها مورد آزمايش قرار گرفت و عهدهاى الهى است كه وفاى بدانها از او خواسته شده بود همانند آزمايش شدن به ستارگان ، بتها ، آتش ، هجرت و قربانى كردن فرزند و غيره . « 19 »
2 - مناسبت از ديدگاه علّامه
مناسبت در لغت به معناى نزديكى است . « النسبة و النسبة و النسب » به معناى قرابت و نزديكى است . « فلان يناسب فلانا » يعنى با وى نسبتى يا قرابتى دارد . « 20 »
هامش
( 18 ) - ابن جنى : خصائص ، تحقيق : محمد على نجار ، بيروت ، انتشارات دار الهدى ، چ 2 ، 3 / 35 و نگاه كنيد : الاعلام :
زركلى ؛ 5 / 250 .
( 19 ) - الميزان : 1 / 269 - 270 ، انعام : 34 ، يونس : 64 ، انفال : 7 ، زمر : 71 ، انعام : 115 ، اعراف : 137 .
( 20 ) - ن . ك : القاموس المحيط : فصل نون ، بخش باء و ن . ك : لسان العرب : فصل نون ، حرف باء .