بنابراين منظور از تفسير ، آشكار ساختن حسى و معنوى است . اما تأويل در لغت از ماده ( الاول ) به معناى رجوع يا بازگشت مىباشد . ( آل الشّىء يؤول اولا و مآلة ) : به معناى بازگشت شىء است و ( اوّل اليه الشىء ) : يعنى آن چيز را به او بازگرداند و ( اوّل الكلام و تأوّله ) يعنى : « دبره و قدره » و ( اوّله و تأوّله ) : يعنى آن را تفسير كرد . « 4 »
در قاموس آمده است :
( آل اليه اولا و مآلا ) و ( اوّله اليه ) يعنى : به او بازگرداند و ( اوّل الكلام تأويله و تأوله ) : در آن تدبّر كرد و حدود آن را مشخص نمود و به تفسير آن پرداخت . « 5 »
بر اين اساس ( اول ) به معناى رجوع دادن به يكى از معانى لغوى است كه لفظ در بردارنده آنست از اينجا روشن مىشود كه ريشه لغوى تفسير و تأويل نزديك بهم بوده و بلكه يكى مىباشند « ابن منظور » نيز به همين معنا اشاره كرده در آنجا كه مىگويد : از ابو العباس احمد بن يحيى در مورد معناى تأويل سؤال شد ، پاسخ داد : تاويل و معنى و تفسير يكى هستند . « 6 »
امّا تأويل به معناى اصطلاحى ان در نزد علماى متأخر فقه ، كلام و حديث و تصوّف و غيره بدين معنا آمده است : « برگرداندن لفظ از معناى راجح به معناى مرجوح بخاطر دليلى كه همراه معناى مرجوح مىباشد » . و اين امر ايجاد ضوابطى معين را مىطلبد كه در عدول از معناى راجح به معناى مرجوح مؤثر افتد . در غير اين صورت تأويل محال است . بنابراين در تأويل دو مطلب بايد مورد توجّه قرار گيرد :
1 - بيان اينكه لفظ ، احتمال پذيرش معناى ادعائى را دارد .
هامش
( 4 ) - ابن منظور ، لسان العرب ، فصل همزه ، حرف لام .
( 5 ) - فيروزآبادى ، القاموس المحيط ، فصل همزه ، حرف لام .
( 6 ) - ابن منظور ، لسان العرب ، ج 11 ، فصل همزه ، حرف لام .