« تكلّم فى القرآن » گفتارى است كه از روى علم و آگاهى نباشد . « 3 » اين مطلب نيز از رسول خدا ( ص ) روايت شده كه : « من قال فى القرآن به غير علم فليتبوّأ مقعده من النّار » . « 4 » علّامه مىافزايد : اين نهى ، مربوط به كسانى است كه قرآن را با توجّه با وسايل فهم زبان عربى ، تفسير كنند و بخواهند كلام الهى را به سخن مردم قياس گيرند . درحالىكه خداوند سخن گفتن از روى ناآگاهى را نهى كرده و مىفرمايد :
« وَ لا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ »
و نيز مىفرمايد :
« يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ »
. البته نهى در حديث فوق الذكر ، آن روش عقلى را شامل نمىشود كه در آن مقدّمات لازم « 5 » چون : تسلّط به لغت ، تاريخ ، علوم قرآن ، فقه ، اصول ، علم كلام و علوم ديگر در آن رعايت شده باشد . « 6 »
در اينجا لازم است با اندكى تأمّل ، نگرش علّامه نسبت به جايگاه عقل را بشناسيم :
1 - علّامه اظهار مىدارد كه بيش از 300 آيه در قرآن وجود دارد كه مردم را به تفكّر ، تذكّر و يا تعقّل دعوت مىكند يا اينكه به نبىّ اكرم ( ص ) برهانى را براى اثبات حقّ يا ردّ باطل ارائه مىدهد ، مانند آيهء :
« وَ مِنْ آياتِهِ يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ يُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ ماءً فَيُحْيِي بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ »
و حكايت گفتار لقمان با فرزندش :
« وَ إِذْ قالَ لُقْمانُ لِابْنِهِ وَ هُوَ يَعِظُهُ يا بُنَيَّ لا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ »
و آيهء :
« قالَتْ رُسُلُهُمْ أَ فِي اللَّهِ شَكٌّ فاطِرِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ »
. همچنين علّامه به اين نكته اشاره مىكند كه خداى تعالى در قرآن حتّى در يك آيه هم از ما ايمان كوركورانه به خود يا آنچه فروفرستاده و يا پيمودن راهى بدون آگاهى را نمىخواهد حتّى ما را نسبت به فهم فلسفه برخى از احكام و قوانين راهنمايى مىكند . مانند آيهء :
« إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْكَرِ
هامش
( 3 ) - الميزان : 3 / 80 .
( 4 ) - سنن ترمذى ؛ ابواب تفسير القرآن ، باب : ما جاء فى الذى يفسر القرآن برأيه .
( 5 ) - الميزان : 3 / 75 - 81 ، اسراء : 36 ، نساء : 46 .
( 6 ) - الاتقان : سيوطى : 4 / 213 - 215 . العلوم الذى يحتاجه المفسر .