ب - گاهى علّامه معنايى را از ميان معانى مطرحشده در آيه مىپذيرد و آن معنا را به ضميمه قرائن موجود در آيه و با آيات ديگر تأكيد مىكند :
1 - در آيهء :
« وَ إِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً . . . »
علّامه اين تفسير را برگزيده كه ، خلافت در آيه براى جانشينى خدا در زمين بوده و نه جانشينى نوعى از موجودات زمينى ، كه قبل از انسان در زمين مىزيستند . اين جانشينى ، اختصاص به شخص آدم ( ع ) ندارد ، بلكه فرزندان وى همگى « بدون اختصاص به فرد خاصّى » در اين مقام با او شريكند . « 27 » علّامه عام بودن خلافت را با آياتى از قرآن كريم مورد تائيد قرار مىدهد ، از جمله :
« إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ »
و آيهء :
« ثُمَّ جَعَلْناكُمْ خَلائِفَ فِي الْأَرْضِ »
و آيهء :
« وَ يَجْعَلُكُمْ خُلَفاءَ الْأَرْضِ »
. « 28 »
2 - در بيان و تائيد اين مطلب كه منظور از « نفس واحدة و زوجها » در كلام الهى :
« يا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَ خَلَقَ مِنْها زَوْجَها »
آدم و حوا مىباشند و اين دو پدر و مادر نسل موجود انسانى هستند ، كه ما بدانها منتسب هستيم . بر طبق آنچه از ظاهر قرآن استفاده مىشود ، نسبت همه ما به آدم و حوّا منتهى مىگردد و مقصود از « نفس واحدة » و « زوجها » در آيه ، هر زن و مردى نيست كه محور نسل كنونى انسان است . « 29 » در تائيد اين مطلب ، علّامه به آياتى
هامش
( 27 ) - ابن مسعود عموميت خلافت را پذيرفته است . ( التبيان فى تفسير القرآن : شيخ طوسى : 1 / 131 - 132 ) . و حسن بصرى نيز از وى تبعيت كرده است . ( جامع البيان فى تفسير القرآن : طبرى : 1 / 449 ) و ( مفاتيح الغيب : رازى : 1 / 257 ) . درحالىكه بعضى از مفسّران ، مقصود از خليفه را تنها آدم ( ع ) دانستهاند . ( لباب التأويل فى معانى التنزيل : خازن :
1 / 28 ) و ( تفسير الصافى : فيض كاشانى : 1 / 71 ) و ( روح المعانى : آلوسى : 1 / 303 ) .
( 28 ) - الميزان : 1 / 115 - 116 و بقره : 30 ، اعراف : 69 ، يونس : 14 ، نمل : 62 .
( 29 ) - به نظر اكثر مفسران از جمله : سدى و قتاده و مجاهد ، مراد از نفس واحده در آيه مزبور آدم ( ع ) است و مقصود از « خلق منها زوجها » حواء مىباشد . ( التبيان فى تفسير القرآن : شيخ طوسى : 3 / 99 ) . ( انوار التنزيل و اسرار التأويل : بيضاوى :
1 / 255 ) و ( مجمع البيان : طبرسى : 3 / 2 ) . امام محمد عبده در المنار معتقد است كه مقصود آيه مطلق مردان و زنان است و قرينهء اينكه در اينجا مقصود از نفس واحده آدم نيست ، اين آيه است :( وَ بَثَّ مِنْهُما رِجالًا كَثِيراً وَ نِساءً )كه به صورت نكره آورده و بنا بر - وجه اول - مناسب آن بود كه گفته شود : ( و بثّ منهما جميع الرجال و النساء ) . ن . ك :
المنار : 4 / 324 و ديگران مانند : علامه شيخ مصطفى مراغى در تفسير خود ( 4 / 175 ) از وى تبعيت كرده است .