نقش مهمّى در اعطاى آگاهى سياسى و الهام از نصّ مقدس قرآن در زنده كردن روح مبارزه ، به منظور دستيابى به حقّ و عدل ، داشته است . در همين رابطه حملهء « المنار » بر ضدّ استعمار شدّت گرفت و مسئوليّت بلا و بدبختى و اشغال كشورهاى اسلامى توسّط استعمارگران را به گردن سران كشورهاى اسلامى انداخت . « 82 »
از مسائل مهمّ ديگر ، كه گوشهاى از تلاشهاى مفسّران جديد را به خود مشغول داشت ، مسئله نظام حكومت بود . به ويژه بعد از آنكه ايدئولوژيهاى گوناگون و غير اسلامى كه اذهان مسلمانان را مشوّش مىكرد ، وارد دنياى اسلام شد . « 83 » لذا پژوهشگران اسلامى با همّتى بلند ، ضمن استفاده از دادههاى قرآن كريم ، در صدد بررسى جدّى مسئله نظام حكومت در اسلام برآمدند .
سيّد جمال الدّين پيشگام اين روش به حساب مىآيد . مقالات سيّد جمال در عروة الوثقى ، اوّلين كوشش جديدى شمرده مىشود كه در آن ، نويسنده با استفاده از متون قرآنى براى يك ايدهء روشن سياسى ، شاهد مىآورد . سيّد جمال ، قرآن را ابزار بزرگى در توجيه مبارزهء مسلمانان بر عليه بيگانه مىدانست و تمايل زيادى در بدست آوردن هدف سياسى خود داشت كه همان نهضت امّت اسلامى و آزادى آنها بود . « 84 »
بخش عظيمى از انديشه مفسّران جديد را مسائل گوناگون مربوط به اصلاح اجتماعى پر كرده است كه مدّت مديدى با درنگ در آن مسائل ، در صدد فهم درست متون قرآن ، كه در ارتباط با آن مسائل است ، بودند . از اين مسائل مىتوان « مسئله زن » و آنچه مربوط به آن است مانند : مسئله تعدّد زوجات ، طلاق ، حجاب و نيز مسئله بردگى ، حرّيت و امثال آن را نام برد . « 85 »
هامش
( 82 ) - اتجاهات التفسير فى مصر فى العصر الحديث : الشرقاوى ؛ ص 180 .
( 83 ) - همان كتاب ؛ ص 185 - 189 .
( 84 ) - د . محمود قاسم : جمال الدّين الافغانى : حياته و فلسفته ، قاهره ، انتشارات مخيمر ، ص 86 - 87 و ن . ك : مذاهب التفسير الاسلامى ؛ جولد تسيهر ؛ ص 347 - 348 ، 352 .
( 85 ) - اتجاهات التفسير فى مصر فى العصر الحديث : ص 214 - 231 .