علم تفسير از نوآورى و ابتكار خالى ماند . « 77 »
توجّه به موانعى كه مفسّران را واداشت تا كوششهاى خود را در جمعآورى اقوال گذشتگان و شرح مطالب مشكل آنها و بطور كلّى جرح و تعديل و . . .
مصروف دارند ، به علاوهء مشكلات انحطاط و عقبماندگى و افترائات دروغپردازان و نيرنگهاى صليبيان « 78 » ، همگى دست به دست هم داده و موجب ركود و جمود در علم تفسير گرديد ، بهطورىكه اين ركود و جمود همانند حجابى در مدّتى طولانى ، فعاليّت تفسيرى را تحت الشّعاع قرار داد .
علىرغم مطالب مذكور و دروغپردازىها و تلاشهاى بىارزشى كه هدف آن نابود ساختن انديشه اسلامى و از هم پاشيدن وحدت امّت اسلام بود ، قرآن كريم با همه محتوايش ، بعنوان چشمه جوشانى در تنظيم حيات مسلمين باقى مانده ، همچنانكه قرآن بعنوان قاعدهء اساسى و الهامبخش مسلمانان در مقابله با تهاجمات خصمانه نسبت به عقيده اسلامى ، قلمداد مىگرديد ، لذا در ردّ شبهات الحادى و تلاشهاى دروغپردازان ، لازم بود كه مفسّران نقش بارزى در پشتيبانى از اين جنبش اسلامى داشته باشند .
ماهيّت دورهاى كه انديشه اسلامى جديد از آن مىگذشت ، مفسّران را واداشت تا به كوششهاى اسلامى در همهء زمينهها ، رنگ و وجههء عملى دهند تا جبران عقبماندگى دورانهاى تخلّف گذشته را نموده و در برابر تلاشهاى بيگانگان كه هدفشان براندازى جامعه اسلامى بود ، بايستند و بدين ترتيب در دوره جديد ، بعد اجتماعى در حركت تفسير ظاهر گشت تا امور عملى را بدور از مباحث كلاسيك محض ، مورد بررسى قرار دهد . « 79 »
ديدگاه مفسّران در برابر وضع جديد مختلف بود . بعضى بر تفكر مفسّران
هامش
( 77 ) - محمّد حسين الذهبى : التّفسير و المفسّرون ، قاهره ، انتشارات سعادت ، 1396 ه ، چ 2 ، 2 / 495 .
( 78 ) - ن . ك : ص 19 به بعد همين كتاب .
( 79 ) - رشيد رضا : تاريخ الاستاذ محمّد عبده ؛ 1 / 465 و ن . ك : د . عفّت محمّد الشرقاوى : اتّجاهات التّفسير فى مصر فى العصر الحديث ، قاهره ، انتشارات گيلانى ؛ 1972 ، ص 102 .