ابتدا تا انتها تفسير كند وجود نداشت . بتدريج ، تفسير از حديث جدا شده و علم مستقلى قلمداد گرديد و براى تمام آيات قرآن تفسيرى نگاشته شد و بر اساس ترتيب سورههاى قرآن مرتّب گرديد ؛ مانند آنچه ابن جرير طبرى ( متوفى 310 هجرى ) در كتاب « جامع البيان فى تفسير القرآن » آورده است . « 23 »
بدنبال آن ، فتوحات اسلام آغاز گرديد . اين فتوحات عامل مؤثّرى در حيات عقلى و اجتماعى و دينى مسلمانها بود . مسلمانها بر مهمترين مراكز فكرى يونان مسلّط شدند و با مردم سرزمينهاى فتح شده ، در هم آميختند . عادات و سنّتها و رسوم ، امتزاج يافت و برخورد افكار پديد آمد . بر اثر آميزش اين افكار با انديشه مسلمانان مكتبهاى جديدى بوجود آمد كه بر اساس خرافه و بدعت شكل گرفته بود . « 24 »
پس از آگاهى به كيفيّت پيدايش و پيشرفت و تكامل علم تفسير ، لازمست روشهايى را كه مفسّران در بيان معانى آيات پيمودهاند ، توضيح دهيم .
اين روشها به نظر محقّقان علم تفسير ، بر دو نوع است : 1 - تفسير روايى 2 - تفسير به رأى .
1 - روش تفسير روايى
تفسير روايى ، اولين نوع تفسير بود كه به منصّه ظهور رسيد . « 25 » در اين روش ، تفسير قرآن از طريق خود آيات قرآن و آنچه كه از رسول اكرم ( ص ) و صحابه و تابعان نقل مىشد ، صورت مىگرفت . « 26 »
دربارهء آنچه كه از تابعان روايت مىشود ، اختلاف نظر وجود دارد .
تعدادى از مفسّران آن را از قبيل روايت قلمداد مىكنند و تعدادى ديگر آن را از قبيل
هامش
( 23 ) - التفسير و المفسّرون : 1 / 140 - 142 .
( 24 ) - ن . ك : د . الشحات سيّد رغلول ؛ الاتجاهات الفكرية فى التّفسير ؛ 1397 ه . ق ، چ 2 ، ص 110 - 111 .
( 25 ) - ن . ك : سيّد خليل : نشأة التفسير فى القرآن و الكتب المقدّسه ؛ 1373 ه . ق ، چ 1 ، ص 34 .
( 26 ) - التفسير و المفسّرون : 1 / 152 . در ابتداى اين فصل نمونههايى از آن را ذكر كرديم .