ج - در اين سؤال از نكاتى غفلت شده است : اوّل اينكه ثبوت تأثير براى غير خدا چه تأثيرى مادّى و چه معنوى ضرورى است و نمىتوان آن را انكار كرد ، خود خداى تعالى در كلام مجيدش تأثير را به همهء انواعش به غير خداى تعالى نسبت داده و مگر ممكن است غير اين باشد ؟
با اينكه انكار مطلق آن ابطال قانون عليّت و معلوليّت عمومى است كه خود ركنى است براى همهء ادلّهء توحيد ، و ابطال قانون مذكور ، هدم بنيان توحيد است .
آرى ، آن تأثيرى كه خداى تعالى در كلام مجيدش از غير خداى تعالى نفى كرده تأثير استقلالى است كه هيچ موحّدى در آن سخنى ندارد .
هرمسلمان موحّدى مىداند كه هندوانه و سرديش ، عسل و گرميش در مزاج ، از خداى تعالى است ، او است كه هرچيزى را آفريده و اثرش را نيز خلق كرده ، و هيچ موحّدى نمىگويد كه : عسل در بخشيدن حرارت به بدن حاجتى به خداى تعالى ندارد . و اما اينكه بگوييم : نه هندوانه سرد است و نه عسل گرم ، و نه آب اثر سردى دارد و نه آتش اثر حرارت ، در حقيقت بديهيّات عقل را انكار كرده و از فطرت بشرى خارج شدهايم ، خوب وقتى خداى تعالى بتواند به فلان موجود ، فلان
با علامه در الميزان ( فارسى ) — صفحة 29
مساهمون: مراد على شمس
ص٢٩