نيست ، چون دو علّت تامه مستقلا در معلول عمل نكرده است ، بلكه علّتى آن را ايجاد كرده كه خود معلول علت فوق است . « 1 »
س 988 - چگونه خداوند متعال در آيهء شريفهء : « أَ لَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّراتٍ فِي جَوِّ السَّماءِ ما يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا اللَّهُ . . . »
« 2 » سبب نگهدارى مرغان را در فضا منحصر به خود كرده
با اينكه مىبينيم كه اسباب طبيعى هم در پرواز مرغان در فضا مؤثرند و مىدانيم كه خداى تعالى در كلام مجيدش ناموس عليّت و معلوليّت را تصديق نموده ، سببيّت اسباب طبيعى را قبول دارد پس چگونه در مسألهء پرواز مرغان ، آن را انكار كرده است ؟
ج - بايد دانست كه ايستادن و راه رفتن مرغان در فضا و سقوط نكردنشان به هرگونهاى كه باشد و مستند به هرسببى كه بوده باشد خودش و سببش و رابطهاى كه ميان آن سبب و اين سبب ( پرواز ) برقرار است همه مستند به خداى تعالى و صنع او هستند .
او است كه وجود را بر طير و بر سبب طيرانش و رابطه ميان آن سبب و آن طيران افاضه فرموده . پس سببى كه وجود را به آن سبب افاضه كرده حقيقتى است هرچند كه متوقف بر سبب طبيعى و قريب نيز باشد ، پس سبب حقيقى
هامش
( 1 ) . الميزان ؛ ج 7 ، ص 411 . [ با تصرف ]
( 2 ) . سورهء نحل ، آيهء 79 .