نيست تا بنشينيم بحث كنيم در اينكه چه كسى اين بيراهه و ضلالت را جعل و ايجاد كرده است ، و اگر در مواردى ضلالت گمراهان را به خدا نسبت داده معنايش هدايت نكردن است .
بااينحال اگر شما بگوييد پس چرا در آيهء
« يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ »
« 1 » و آيهء
« يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَ يَهْدِي بِهِ كَثِيراً »
« 2 » فرموده هركه را بخواهد هدايت مىكند ، و هركه را بخواهد گمراه مىكند ؟
در جواب مىگوييم اين گمراهكردن به خاطر مجازات اعمالى است كه از فرد مستحق ضلالت سر زده است ، نه اينكه گمراهكردن ابتدايى باشد چنان كه جملهء
« وَ ما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ »
« 3 » آن را تفسير كرده و فهمانده است كه وقتى انسان فسق و تباهى را پيشه خود كند و به سوء اختيار خود از زىّ عبوديت خدا بيرون آيد ، يعنى خداى را نافرمانى كند و رجوع هم نكند ، اين روش ، ضلالت ابتدائى آدمى و شروع به ضلالت است ، كه از ناحيهء خود انسان سر مىزند ، و مستند به خود آدمى است ، و در صورتى كه انسان از آن بازگشت نكند خدا او را به ضلالتى بيشتر مجازاتش مىكند و در حالت ضلالتش ثابت مىكند . « 4 »
هامش
( 1 ) . سورهء فاطر ، آيهء 8 .
( 2 ) . سورهء بقره ، آيهء 26 .
( 3 ) . همان .
( 4 ) . الميزان ؛ ج 12 ، ص 314 و 315 .