اختيارى دارد يا در ادامهء راه ، افرادى كه با افراد بد همنشينى مىكنند سوءظن به نيكان پيدا خواهند كرد ، بنابراين بر آنها لازم است از همنشينى با بدان بپرهيزند تا حالت سوءظن آنان بر طرف گردد ، و اين يك امر اختيارى است . و اگر بدون مقدمات اختيارى چنين گمانى براى انسان پيدا شد انسان دربارهء آن بايد بينديشد ، و احتمالات صحيح را مد نظر قرار دهد . مثلًا بگويد : اين زن ناشناس كه با فلان كس است شايد خواهر او يا فرزند خواهر ، يا فرزند برادر ، يا همسر او است ، و ممكن است من آنها را نشناسم ، بىشك انديشه در اين احتمالات صحيح ، سبب مىشود كه سوءظن سست گردد يا به كلى بر طرف شود . به همين دليل حديثى از رسول خدا صلى الله عليه و آله مىخوانيم : « اطْلُبْ لِاخِيْكَ عُذْراً فَانْ لَمْ تَجِدْ لَهُ عُذْراً فَالَتمِسْ لَهُ عُذْراً ؛ براى برادر مسلمانت ( جهت توجيه اعمالش ) عذرى جستجو كن و اگر عذرى نيافتى باز هم كوشش كن عذرى بيابى » . « 1 »
و در حديثى كه قبلًا از امير مؤمنان على عليه السلام روايت كرديم ، خوانديم كه مىفرمود :
« كار برادرت را به بهترين صورت حمل كن . . . و گمان بدى به سخنى كه از برادرت شنيده مىشود ، مبر ، در حالى كه مىتوانى محمل صحيحى براى آن پيدا كنى » .
به اين ترتيب ما مىتوانيم از يك نظر سوءظن را به سه گونه تقسيم كنيم :
1 - سوءظنى كه آثارش در سخن و رفتار پيدا مىشود . اين سوءظن حرام است .
2 - سوءظنى كه اثر ظاهرى ندارد ، ولى با تفكر و انديشه و از بين بردن مقدمات خارجى ، زوال مىپذيرد ، اين گونه سوءظن احتمال دارد مشمول ادله حرمت باشد .
3 - سوءظنى كه هيچ اثر خارجى بر آن مترتب نمىشود و به كلى از اختيار انسان بيرون است ، و با هيچ كارى از ميان نمىرود چنين سوءظنى مشمول تكاليف شرع نيست ، مادام كه انسان ترتيب اثرى بر آن نداده باشد .
و اين كه در قرآن مجيد در آيهء 36 سورهء اسراء مىخوانيم : « وَ لاتَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ انَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ كُلُّ اولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْئُولًا ؛ از آنچه علم به آن ندارى پيروى نكن ، چرا كه گوش و چشم و دل ، همه مسئولند . » نيز ناظر به همين معنى است .
هامش
( 1 ) . بحار الانوار ، جلد 72 ، صفحه 196 ، حديث 15 .