همين مضمون از امام صادق و امام كاظم و امام على الهادى عليهم السلام با تعبيرات مختلف نقل شده است . « 1 »
حديثى كه از رسول خدا صلى الله عليه و آله نقل شده مىفرمايد : « احْتَرِسُوا مِنَ النَّاسِ بِسُوءِ الظَّنِّ ؛ با سوءظن در برابر مردم از خود پاسدارى كنيد » « 2 » نيز ممكن است اشاره به چنين زمان و چنين حال و احوالى باشد . و گرنه سوءظن به عنوان يك اصل هرگز مورد ستايش نيست .
از اين روايات در مجموع چنين استفاده مىشود كه در محيطهاى نسبتاً سالم ، اصل را بايد بر حسن ظن گذارد ، و به عكس در محيطهاى فاسد ، اصل را بايد بر سوء ظن گذاشت . البته نه به معنى اين كه انسان چيزى را ندانسته به كسى نسبت دهد بلكه در چنين زمانى بايد احتياط را از دست ندهد ، مبادا گرفتار زيانهاى جبرانناپذير شود .
البته نبايد اين استثناء و اين گونه احاديث بهانه گردد كه هر كس به هر كس سوءظن پيدا كند و بگويد زمانه فاسد شده و حسن ظن غلط است . حتى در زمانهاى فاسد هم بايد افراد را گروه بندى كرد ، افراد ظاهر الصّلاح كه در صف خوبان قرار دارند و خلاف روشنى از آنها ديده نشده نبايد مورد سوءظن واقع شوند .
ولى گروههايى كه در صف مفسده انگيزان قرار گرفتهاند ، و كارهاى خلاف از آنها مكرر ديده شده هرگز نسبت به حركات آنها نبايد خوشبين بود .
ب ) در مسايل امنيتى و اطلاعاتى كه به سرنوشت جامعه مربوط است ، نمىتوان با خوشبينى به هر حركتى در جامعه نگاه كرد ، بلكه بايد در آنجا حسن ظن را كنار گذاشت . يا به تعبير ديگر بايد با احتياط لازم با اين گونه حركات برخورد كرد . مفهوم اين سخن آن نيست كه با سوءظن كسى مورد مجازات يا هتك و اهانت و يا بىمهرى قرار گيرد ، بلكه منظور اين است كه تمام حركات مشكوك بايد زير نظر باشد ، و پيرامون آن تحقيق شود ، اگر بعد از تحقيق دلائل روشنى بر انجام كار خلاف توأم با
هامش
( 1 ) . ميزان الحكمه ، جلد 2 ، صفحه 1787 ، حديث 11575 تا 11577 .
( 2 ) . بحار الانوار ، جلد 74 ، صفحه 158 ، حديث 142 .