واهى پيمان خود را بشكنند ، و خود را از زير بار تعهدات فردى و اجتماعى برهانند قرآن مجيد با جملهء « انْ تَكُونَ امَّةٌ هِىَ ارْبى مِنْ امَّةٍ » در ذيل آيهء بالا اشاره به اين حقيقت كرده و مىگويد : اگر گروهى جمعيتشان از گروه ديگر بيشتر است ، مبادا پيمان خود را بشكنند ، ( چرا كه ) آنها نيز سرانجام گرفتار زيان و خسران خواهند شد ، و ديگران به هنگام قوت و قدرت با آنها همان معامله خواهند كرد كه آنها با افراد ضعيفتر انجام دادند .
اين آيه نه تنها پيمانهاى فردى بلكه پيمانهاى جمعى و جهانى را نيز در بر مىگيرد ، و تعبير « انْ تَكُونَ امَّةٌ هِىَ ارْبى مِنْ امَّةٍ » اشاره به همين است .
* * * در هفتمين آيه بعد از اشاره به سرگذشت دردناك اقوام پيشين و بخشى از نقاط ضعف و انحراف آنها اشاره به دو گناه مهم آنها مىكند مىفرمايد : ( آنها افراد پيمانشكن بودند ) و ما براى اكثر آنها عهد و پيمان ثابتى نيافتيم بلكه اكثر آنها را فاسق و خارج از اطاعت فرمان يافتيم ( وَ ماوَجَدْنا لِاكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ وَ انْ وَجَدْنا اكْثَرَ هُمْ لَفاسِقِينَ ) .
اين عهد و پيمان عمومى كه خداوند از امتهاى پيشين گرفته بود و اكثرشان آن را شكستند ، و نسبت به آن وفادار نماندند كدام عهد و پيمان بوده است در ميان مفسران در اين زمينه گفتگو بسيار است ، گاه گفته مىشود منظور عهد و پيمان فطرى است كه خداوند به حكم آفرينش فطرت از همهء بندگان خود گرفته است كه بر مسير توحيد و تقوا ثابت قدم بمانند ، به علاوه هنگامى كه به آنها عقل و هوش و چشم و گوش داد مفهومش اين بود كه وظيفه دارند چشم و گوش خود را باز كنند و درهاى عقل و هوش را به روى حقايق بگشايند و در برابر آن تسليم باشند .
و نيز ممكن است اشاره به عهد و پيمانهايى باشد كه پيامبران در آغاز دعوت خود از مردم مىگرفتند ، ولى بسيارى آن را در آغاز مىپذيرفتند و سپس مىشكستند .
اخلاق در قرآن ( فارسى ) — صفحة 251
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٢٥١