استثناء در روايات اسلامى و سخنان فقها و علماى اخلاق به پيروى از آن احاديث آمده است .
اين موارد عمدتاً عبارتند از :
1 - دروغ براى اصلاح ذات البين ؛
2 - دروغ براى اغفال دشمن در ميدان جنگ ؛
3 - در مقام تقيّه ؛
4 - براى دفع شرّ ظالمان ؛
5 - در تمام مواردى كه جان و ناموس انسان به خطر مىافتد و براى نجات از خطر راهى جز توسل به دروغ نيست .
تمام موارد را مىتوان در يك قاعدهء كلى خلاصه كرد و آن اين كه هدفهاى مهمترى به خطر بيفتد و براى دفع آن خطرات ، توسل به دروغ ضرورت داشته باشد ، و به تعبير ديگر تمام اين موارد مشمول قاعدهء اهم و مهم است فى المثل انسان در چنگال جمعى متعصّب و بىمنطق و بىرحم گرفتار مىشوند و از مذهب او سؤال مىكنند اگر حقيقت بگويد فوراً خون او را مىريزند عقل و شرع در اينجا اجازه مىدهند كه انسان با پاسخ دروغين جان خود را از شرّ آنها نجات دهد . يا در مواردى كه اختلاف شديدى در ميان دو نفر بروز كرده و انسان مىتواند با گفتن دروغى ( مثلًا فلان كس به تو علاقهء زياد دارد و بارها در پشت سر ذكر خير شما را مىگفت ) صلح و صفا و آشتى در ميان آن دو برقرار سازد و امثال اين اهداف مهم ، نه اين كه انسان به خاطر منافع شخصى و كارهاى جزئى متوسل به دروغ شود ، و اين استثنائات ضرورى را دستاويزى براى توسل به دروغ سازد ، و به بهانهء استفاده از استثنائات دروغ براى هر موضوع جزئى دروغ بگويد .
در واقع تجويز دروغ در اين موارد مانند حلال بودن خوردن مردار ( اكل ميته ) در موارد ضرورت است كه بايد به مقدار ضرورت و تنها در مواردى كه راهى جز آن نيست اكتفا شود .
دليل اين استثنائات علاوه بر قاعدهء عقلى بالا ( قاعدهء اهم و مهم ) روايات
اخلاق در قرآن ( فارسى ) — صفحة 238
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٢٣٨