نقل شده مىخوانيم : از امام صادق عليه السلام پرسيدند : حسن خلق چيست ؟ فرمود : « تَلينُ جانِبَكَ وَ تُطَيِّبُ كَلامَكَ وَ تَلْقى اخاكَ بِبُشْرٍ حَسَنٍ ؛ حسن خلق آن است كه رفتار خود را آميخته با نرمش ، و كلام خود را پاكيزه و محبّتآميز كنى ، و با چهرهء گشاده برادر مسلمانت را ملاقات نمايى » . « 1 » و اين دو با هم منافاتى ندارند .
آخرين نكتهاى را كه در زمينه اين آيه شايسته دقت مىدانيم اين است كه بعضى از مفسّران از تعبير به « عَلى » در « انَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظيمٍ » با توجه به اين كه « عَلى » معمولًا مفهوم سلطه را در بردارد ، چنين استفاده كردهاند كه پيامبر صلى الله عليه و آله سلطهء كاملى بر فضائل اخلاقى داشت ، آن چنان كه اين فضائل جزيى از وجود او را تشكيل مىداد ، و بدون تكلّف آنها را ظاهر مىساخت . « 2 »
* * * در سومين آيه گفتارى از « لقمان حكيم » به فرزندش نقل شده كه در آن بر چهار چيز تأكيد نموده است : نخست اين كه مىگويد « با بىاعتنايى از مردم روى مگردان » ( وَلا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ ) .
سپس مىافزايد : « و مغرورانه بر روى زمين راه مرو كه خداوند هيچ متكبر مغرورى را دوست نمىدارد » . ( وَ لا تَمْشِ فِى الْارْضِ مَرَحاً انَّ اللَّهَ لا يُحبُّ كُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ ) .
و در سومين و چهارمين جمله مىگويد : « در راه رفتن اعتدال را رعايت كن و از اوج صداى خود بكاه و فرياد نزن كه زشتترين صداها صداى خران است » ( وَ اقْصِدهْ فى مَشْيكَ وَ اغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ انَّ انْكَرَ الْاصْواتِ لَصَوْتُ الْحَميرِ ) .
اين دستور كه غالباً در رابطه با برخورد با ديگران است بخش مهمى از حسن خلق را كه آميزهاى از خوش رويى و تواضع و نرمش در سخن و رفتار را منعكس مىكند ، و خداوند سخن اين مرد حكيم را چنان با ارزش دانسته كه در لابلاى كلمات خود آن را بيان فرموده است .
هامش
( 1 ) . نور الثقلين ، جلد 5 ، صفحه 391 .
( 2 ) . به تفسير فخر رازى و روح البيان ، ذيل آيه شريفه مراجعه شود .