دومين آيه نيز اشاره به حسن خلق عجيب پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله است كه از آن به اخلاق عظيم تعبير شده مىفرمايد : « و انَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظيمٍ » .
« خُلُقْ » ( بر وزن افق ) مفرد است ، و با خلق ( بر وزن قفل ) يك معنى دارد ، و به طورى كه از مفردات راغب استفاده مىشود با خَلْقْ ( بر وزن حَلْق ) ريشهء مشترك دارد منتها « خَلْق » به صفات ظاهرى گفته مىشود ، و « خُلْق » و « خُلُق » به صفات درونى .
بعضى از ارباب لغت « خُلْق » و « خُلُق » را به معنى دين و طبيعت و سجيّه تفسير كردهاند و آن را صورت باطنى انسان مىدانند . « 1 »
در هر حال توصيف پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله به خلق عظيم ، نشان مىدهد كه اين ويژگى اخلاقى از والاترين صفات انبياء است .
بعضى از مفسران خلق عظيم پيامبر صلى الله عليه و آله را به صبر در راه حق ، وسعت بذل و بخشش ، تدبير امور ، و رفق و مدارا و تحمّل سختىها در راه دعوت به سوى خدا و عفو و گذشت و جهاد در راه پروردگار و ترك حرص و حسد تفسير كردهاند « 2 » و اين نشان مىدهد كه خلق عظيم را منحصر به خوش خويى و نرمش و مدارا ندانستهاند بلكه آن را مجموعهاى از صفات والاى انسانى شمردهاند ، و به تعبير ديگر تقريباً همهء اخلاق حسنه را در خلق عظيم به طور جمعى ديدهاند .
حديثى كه از امام صادق عليه السلام در اين زمينه نقل شده است نيز مؤيّد اين معنى است مىفرمايد : « انَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ ادَّبَ نَبيَّهُ فَاحْسَنَ ادَبهُ فَلَمَّا اكْمَلَ لَهُ الْادَبَ قالَ انَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظيمٍ ؛ خداوند پيامبرش را تربيت اخلاقى كرد ، هنگامى كه تربيت او كامل شد به او فرمود : انَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظيمٍ » . « 3 »
و اگر در بعضى از روايات خلق عظيم به اسلام يا آداب قرآنى تفسير شده به خاطر آن است كه اسلام و قرآن در بردارندهء مجموع فضائل اخلاقى است .
اين در حالى است كه در بعضى از روايات « حسن خلق » به خوش رويى ، نرمش و خوبى گفتار تفسير شده ، از جمله در حديثى كه در « نور الثقلين » در ذيل همين آيه
هامش
( 1 ) . لسان العرب ، مادهء خلق .
( 2 ) . مجمع البيان ، جلد 10 ، صفحه 331 ، ذيل آيهء فوق .
( 3 ) . نور الثقلين ، جلد 5 ، صفحه 389 ؛ اصول كافى ، جلد 1 ، صفحه 26 ، حديث 4 .