معنى متفاوت را مىرساند ، مرحوم « طبرسى » در « مجمع البيان » تعبير جالب و جامعى دارد مىگويد : « بعضى گفتهاند جمع بين اين دو وصف با اين كه هر دو از نظر معنى قريب الافق هستند به خاطر اين است كه « فظّ » معمولًا در مورد خشونت در سخن به كار مىرود ، و « غليظ القلب » در مورد خشونت در عمل كه ناشى از سنگدلى است . بنابراين هر دو به معنى خشونت است ، ولى يكى به معنى خشونت در سخن ، و ديگرى خشونت در برخورد عملى است .
در هر حال خداوند به پيامبرش نرمش و انعطاف و خوش رويى و خوش خويى داده بود به گونهاى كه در برابر افراد گنه كار ، خشن و سنگدل ، نرمش نشان مىداد و به اين وسيله خشنترين افراد را غالباً به سوى اسلام جلب و جذب مىكرد .
و به دنبال آن يك سلسله دستورات عملى مىدهد كه خوش رويى و خوش خويى از صورت تظاهر بيرون آيد و جنبههاى عملى به خود بگيرد ، مىفرمايد : « آنها را عفو كن و براى آنان از خدا آمرزش بطلب ، و در كارها با آنها مشورت كن ، و هنگامى كه تصميم گرفتى ( قاطع باش ! ) و بر خدا توكّل نما كه خداوند متوكلان را دوست دارد » . ( فَاعْفُ عَنْهُمُ وَاسْتَغْفِرٌ لَهُمْ وَ شاوِرْهُمْ فِىالْامْرِ فَاذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ انَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلينَ ) .
و به اين ترتيب جاذبهء فوق العادهاى بر محور وجود پيامبر صلى الله عليه و آله پيدا شد كه دورترين افراد را به سوى خود جلب كرد .
سياق آيات نشان مىدهد كه اين آيه از آيات مربوط به جنگ احد است كه دوست و دشمن سختترين فشارها را در طول اين جنگ بر پيامبر صلى الله عليه و آله وارد كرد ، بديهى است عفو و گذشت و استغفار و برخورد محبتآميز در چنين شرايطى ، نشانهء قرار داشتن پيامبر صلى الله عليه و آله در بالاترين سطح خوش خويى و محبت و مهربانى بود ، و كمتر انسانى را مىتوان يافت كه در چنين شرايطى از كوره در نرود و تند خويى نكند .
* * *
اخلاق در قرآن ( فارسى ) — صفحة 138
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص١٣٨