هنگامى كه انسان به علم اليقين از قدرت و علم خدا با خبر باشد ، و در پهنهء هستى همه چيز و همه كس را ريزهخوار خوان نعمت او بداند و به مفهوم « لَامُؤَثِّرَ فِى الْوُجُودِ الَّا اللَّه » آشنا باشد ، روح و جان و دل خويش را در گرو اين امر بداند ، و جهان را صحنهء الطاف بيكران الهى ببيند ، به يقين به او توكّل مىكند ، خويش را به او مىسپارد ، در كاستىها و مشكلات به دامان لطف او چنگ مىزند ، و پيروزى نهايى را ( پس از به كارگيرى تلاشهاى خود ) از خدا مىخواهد .
و به تعبير ديگر توكّل ميوهء شجرهء « توحيد افعالى » است ، همان شجرهء مباركهاى كه ريشهء آن ثابت و شاخههايش بر فراز آسمانهاست و هر زمان ميوههاى تازهاى بر شاخسار آن ظاهر مىشود كه از مهمترين آنها ميوهء توكّل است !
در آيات قرآن و احاديث اسلامى نيز مكرّر به اين جمله اشاره شده از جمله : در هفت آيه از قرآن مجيد ، جملهء وَ عَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ آمده است يعنى افراد با ايمان تنها بر خدا بايد تكيه كنند ، اين تعبير مكرّر به خوبى رابطهء ميان ايمان و توكّل را آشكار مىسازد .
امام امير مؤمنان على عليه السلام نيز مىفرمايد : « التَّوَكُّلُ مِنْ قُوَّةِ الْيَقِينِ ؛ توكّل زاييدهء قوّت و يقين است » ! « 1 »
و در تعبير ديگرى مىفرمايد : « اقْوَى النَّاسُ ايِمَاناً اكْثَرُهُمْ تَوَكُّلًا عَلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ ؛ آن كس كه ايمانش قوىتر است توكّلش بر خداوند سبحان بيشتر خواهد بود » ! « 2 »
و در حديثى از « اصْبَغِ بْنِ نباته » از امير مؤمنان على عليه السلام مىخوانيم كه در سجده چنين مىفرمود : « وَ اتَوَكَّلُ عَلَيْكَ تَوَكُّلَ مَنْ يَعْلَمُ انَّكَ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٍ ؛ بر تو توكّل مىكنم توكّل كسى كه مىداند تو بر هر چيز توانا هستى » . « 3 »
اين نكته قابل توجّه است كه معمولًا افراد ترسو و جبان اهل توكّل نيستند چرا كه توكّل ، ظلمت ترس و جبن را از روح و جان انسان بر طرف مىسازد .
هامش
( 1 ) - غرر الحكم ، حديث 699 .
( 2 ) - همان مدرك ، حديث 3150 .
( 3 ) - بحار الانوار ، جلد 83 ، صفحهء 227 .