اگر اين مسئله را هم بشكافيم باز به همان مسئلهء يقين و ايمان قوى مىرسيم ، زيرا هر قدر ايمان قوىتر شود ، ترس و جبن از انسان دور تر مىگردد .
اين نكته را نيز نبايد از نظر دور داشت كه مطالعهء پيامدهاى توكّل و آثار مثبت آن و بررسى حالات متوكّلان على اللَّه و تاريخچهء زندگى آنان ، روح توكّل را در انسان قوىتر و اين شجرهء طيّبه را در وجود او بارورتر مىسازد .
* * *
4 - درجات توكّل
از آنچه در بحث قبل آمد به خوبى روشن مىشود كه چرا بعضى توكّل قوىتر دارند و چرا بعضى مرتبهء ضعيفترى از توكّل را دارا هستند ، هنگامى كه پذيرفتيم توكّل زاييدهء ايمان است ، هر قدر ايمان به خدا و صفات پروردگار قوىتر گردد ، به همان نسبت توكّل او بيشتر مىشود ، توكّل فوقالعادهء ابراهيم زاييدهء ايمان فوقالعادهء او بود و توكّل عجيب امير مؤمنان على عليه السلام در « ليلة المبيت » ( شبى كه به جاى پيامبر صلى الله عليه و آله خوابيد تا حضرتش مخفيانه از مكّه به مدينه مهاجرت كند ) نيز زاييدهء ايمان آن حضرت بود ، مؤمنانى را نيز مىبينيم كه در مراحل متوسّط يا پايين ايمانند و به همان نسبت بر خدا تكيه دارند .
كسى از امام علىّ بن موسى الرضا عليه السلام پرسيد : آيهء « وَ مَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ » مفهومش چيست ؟ امام فرمود : « لِلتَّوَكُّلِ دَرَجَاتٌ ؛ توكّل درجاتى دارد » سپس افزود : « مِنْهَا انْ تَثِقَ بِهِ فِى امْرِكَ كُلِّهِ فِى مَا فَعَلَ بِكَ فَمَا فَعَلَ بِكَ كُنْتَ رَاضِياً وَ تَعْلَمَ انَّهُ لَمْ يَأْلُكَ خَيْراً وَ نَظَراً ، وَ تَعْلَمَ انَّ الْحُكْمَ فِى ذَلِكَ لَهُ ، فَتَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ بِتَفْويِضِ ذَلِكَ الِيْهِ ؛ يكى از آنها اين است كه در تمام امورت ، آنچه را در مورد تو انجام مىدهد به او اعتماد كنى و راضى باشى ، و بدانى خداوند در خير و نظارت بر امور تو فروگذار نمىكند ، و نيز بدانى كه حاكميّت در همهء اينها از آن اوست ، و كار خود را به او واگذارى و بر او توكّل كنى » « 1 » ( البتّه آنچه در اين روايت آمده بالاترين درجهء توكّل بر خداست و درجات ديگر با مقايسه با آن روشن مىشود ) .
هامش
( 1 ) - بحار الانوار ، جلد 75 ، صفحهء 336 .