خويشتن را به هلاكت نيافكنيد » ! « 1 »
و در جاى ديگر در وصف مؤمنان راستين مىگويد : « . . . اشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ . . . ؛ آنها در برابر كافران سخت و شديدند ( و ترس و واهمهاى به خود راه نمىدهند ) » . « 2 »
از آنچه در بالا گفته شد به خوبى مىتوان نتيجه گرفت كه شجاعت به عنوان يك فضيلت حدّ وسطى است در ميان « تهوّر » و « جبن » .
* * *
2 - آثار منفى جبن و ترس در زندگى فردى و اجتماعى
اين صفت رذيله آثار نامطلوب بسيار زيادى در سراسر زندگى انسانها دارد و به يقين يكى از عوامل قطعى شكست و زبونى و ذلّت است .
ملّتهاى بسيارى را در طول تاريخ مىشناسيم كه با داشتن عِدّه و عُدّهء فراوان سالها گرفتار زبونى و اسارت بودند ، ولى به محض اينكه رهبرى شجاع و فرماندهى با شهامت پيدا كردند تمام توان آنها بسيج شد و به سرعت عقبماندگى خود را جبران كردند و به اوج عزّت و عظمت رسيدند .
شجاعت پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله به هنگام هجرت و در ميدان بدر و احد ، و در ميدان احزاب و در ساير غزوات يكى از مهمترين عوامل پيروزى و پيشرفت سريع اسلام بود .
به همين دليل در احاديث اسلامى از امام على عليه السلام آمده است كه فرمود : « الشُّجَاعَةُ عِزٌّ حَاضِرٌ وَ الْجُبْنُ ذُلٌّ ظَاهِرٌ ؛ شجاعت عزّت حاضر است و جبن ذلّت آشكار » !
و در جاى ديگر فرمود : « الشُّجَاعَةُ نُصْرَةٌ حَاضِرَةٌ وَ فَضِيلَةٌ ظَاهِرَةٌ ؛ شجاعت يارى حاضر و فضيلت آشكار است » . « 3 »
يكى ديگر از آثار منفى اين رذيلهء اخلاقى اين است كه انسان را از كارهاى بزرگ بازمىدارد ، زيرا كارهاى بزرگ هميشه با مشكلات بزرگ رو به روست ، و انسانهايى را
هامش
( 1 ) - بقره ، 195 .
( 2 ) - فتح ، 29 .
( 3 ) - هر دو حديث در شرح فارسى غرر و درر آمدى جلد 7 صفحهء 171 آمده است .